Nhãn hiệu ba chiều: Điều kiện bảo hộ & Phân biệt với kiểu dáng

Khi nhắc đến nhãn hiệu, nhiều người thường hình dung một cái tên, một logo hoặc một khẩu hiệu in trên sản phẩm. Tuy nhiên, pháp luật sở hữu trí tuệ còn cho phép bảo hộ chính hình dáng ba chiều của sản phẩm hoặc bao bì như một dấu hiệu phân biệt. Đây là loại nhãn hiệu ba chiều, còn được gọi là nhãn hiệu 3D. Bài viết dưới đây trình bày khái niệm, điều kiện bảo hộ, cách phân biệt với kiểu dáng công nghiệp và một số lưu ý khi đăng ký, dựa trên quy định của Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành (văn bản hợp nhất, sửa đổi bổ sung năm 2022).

1. Nhãn hiệu ba chiều là gì

Nhãn hiệu ba chiều là nhãn hiệu mà dấu hiệu được thể hiện dưới dạng hình khối hoặc hình dáng ba chiều, thay vì chỉ là hình phẳng hai chiều. Dấu hiệu này thường chính là hình dáng đặc trưng của sản phẩm hoặc của bao bì đựng sản phẩm, chẳng hạn hình dáng của một chai, lọ, hộp hay viên sản phẩm có kết cấu riêng biệt.

Điểm cốt lõi là hình khối ba chiều đó phải đóng vai trò như một dấu hiệu giúp người tiêu dùng nhận ra và phân biệt hàng hóa, dịch vụ của một chủ thể với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể khác. Nói cách khác, bản thân hình dáng phải gánh chức năng chỉ dẫn nguồn gốc thương mại, chứ không đơn thuần là một hình dáng đẹp hay tiện dụng.

2. Cơ sở pháp lý công nhận nhãn hiệu ba chiều

Luật Sở hữu trí tuệ quy định nhãn hiệu là dấu hiệu nhìn thấy được, có thể tồn tại dưới dạng chữ cái, từ ngữ, hình vẽ, hình ảnh, kể cả hình ba chiều hoặc sự kết hợp các yếu tố đó, và được thể hiện bằng một hoặc nhiều màu sắc. Chính việc luật ghi nhận rõ hình ba chiều trong nhóm các dấu hiệu có thể làm nhãn hiệu là cơ sở để hình khối, hình dáng sản phẩm hoặc bao bì được đăng ký bảo hộ.

Như vậy, nhãn hiệu ba chiều không phải một loại quyền riêng biệt tách khỏi nhãn hiệu thông thường, mà là một cách thể hiện của nhãn hiệu. Do đó, nó chịu chung các điều kiện bảo hộ, các trường hợp bị loại trừ và cơ chế xác lập quyền như mọi nhãn hiệu khác, chỉ khác ở hình thức trình bày dấu hiệu.

3. Điều kiện bảo hộ nhãn hiệu ba chiều

Giống như mọi nhãn hiệu, một dấu hiệu ba chiều muốn được bảo hộ phải đáp ứng hai nhóm điều kiện cơ bản. Thứ nhất, dấu hiệu đó phải là dấu hiệu nhìn thấy được. Điều này thường được thỏa mãn với hình khối ba chiều. Thứ hai, và quan trọng nhất, dấu hiệu phải có khả năng phân biệt và không thuộc các trường hợp bị loại trừ khỏi phạm vi bảo hộ.

Khả năng phân biệt nghĩa là hình dáng ba chiều đó phải đủ đặc trưng để người tiêu dùng, khi nhìn vào, có thể nhận ra sản phẩm thuộc về một nhà cung cấp nhất định. Nếu hình dáng quá đơn giản, quá thông thường hoặc trùng lặp với hình dáng phổ biến trên thị trường, dấu hiệu sẽ khó được coi là có khả năng phân biệt.

Trên thực tế, đây là loại nhãn hiệu tương đối khó được chấp nhận bảo hộ. Người tiêu dùng có thói quen nhận diện sản phẩm qua tên gọi và logo hơn là qua riêng hình dáng, nên để chứng minh hình khối tự nó có chức năng phân biệt, chủ đơn thường phải chuẩn bị lập luận và bằng chứng kỹ lưỡng hơn so với nhãn hiệu chữ hoặc nhãn hiệu hình thông thường.

4. Vì sao hình dáng mang tính chức năng khó được bảo hộ

Rào cản lớn nhất đối với nhãn hiệu ba chiều nằm ở chỗ nhiều hình dáng sản phẩm mang tính chức năng hoặc là hình dáng thông thường vốn có của sản phẩm. Một hình dáng phát sinh từ bản chất tự nhiên của hàng hóa, hoặc do yêu cầu kỹ thuật, công dụng mà buộc phải có, thường không được coi là có khả năng phân biệt.

Lý do là nếu cho một doanh nghiệp độc quyền hình dáng mang tính kỹ thuật hoặc hình dáng cơ bản của một loại sản phẩm, điều đó sẽ cản trở bất hợp lý các doanh nghiệp khác sản xuất cùng loại hàng hóa. Ví dụ, một hình dáng chai chỉ đơn thuần phục vụ việc chứa đựng và cầm nắm, không có nét thiết kế riêng, khó được chấp nhận làm nhãn hiệu.

Ngược lại, hình dáng ba chiều có thể được bảo hộ nếu nó có tính phân biệt, hoặc là do thiết kế đặc trưng ngay từ đầu, hoặc là do quá trình sử dụng rộng rãi và lâu dài khiến người tiêu dùng đã quen nhận ra nguồn gốc sản phẩm chỉ qua hình dáng đó. Khả năng phân biệt đạt được qua sử dụng là một hướng chứng minh quan trọng đối với loại nhãn hiệu này.

Để dễ hình dung, có thể nêu một số dạng hình dáng thường được cân nhắc đăng ký làm nhãn hiệu ba chiều. Hình dáng chai nước giải khát với đường nét, tỷ lệ và cấu trúc bề mặt đặc trưng, khác biệt rõ với các loại chai thông dụng, là một ví dụ điển hình. Hình dáng của một thỏi hoặc viên sản phẩm có kết cấu riêng, không phải hình dạng thông thường bắt buộc, cũng có thể được xem xét. Cần lưu ý rằng đây chỉ là các ví dụ minh họa cho dạng dấu hiệu, không phải khẳng định về kết quả của một vụ việc cụ thể; việc một hình dáng nhất định có được bảo hộ hay không luôn phụ thuộc vào đánh giá khả năng phân biệt trong từng trường hợp, dựa trên mức độ đặc trưng của thiết kế và bằng chứng sử dụng thực tế.

5. Phân biệt nhãn hiệu ba chiều với kiểu dáng công nghiệp

Nhãn hiệu ba chiều và kiểu dáng công nghiệp dễ bị nhầm lẫn vì cả hai đều liên quan đến hình dáng của sản phẩm. Tuy nhiên, hai loại quyền này bảo hộ những khía cạnh khác nhau và phục vụ mục tiêu khác nhau. Kiểu dáng công nghiệp bảo hộ hình dáng bên ngoài mang tính thẩm mỹ của sản phẩm, với điều kiện có tính mới, tính sáng tạo và khả năng áp dụng công nghiệp. Trong khi đó, nhãn hiệu ba chiều bảo hộ hình khối như một dấu hiệu chỉ dẫn nguồn gốc, với điều kiện cốt lõi là khả năng phân biệt.

Một điểm đáng lưu ý là hai cơ chế này không loại trừ nhau. Một hình dáng sản phẩm đặc trưng hoàn toàn có thể vừa được đăng ký kiểu dáng công nghiệp, vừa được đăng ký nhãn hiệu ba chiều để bảo hộ song song, mỗi loại giải quyết một khía cạnh khác nhau. Bạn có thể tham khảo thêm bài phân biệt nhãn hiệu và kiểu dáng công nghiệp để hiểu sâu hơn về ranh giới giữa hai loại quyền này.

6. Hồ sơ và lưu ý khi đăng ký nhãn hiệu ba chiều

Về cơ bản, thủ tục đăng ký nhãn hiệu ba chiều tuân theo quy trình chung của đăng ký nhãn hiệu, nhưng có một số điểm cần chú ý riêng do đặc thù của dấu hiệu hình khối. Trước hết, mẫu nhãn hiệu phải thể hiện rõ hình khối ba chiều. Vì bản mô tả trên đơn vốn là hình phẳng, chủ đơn thường cần cung cấp nhiều góc nhìn khác nhau của hình dáng để cơ quan đăng ký nhận diện đầy đủ kết cấu ba chiều.

Thứ hai, cần có phần mô tả rõ ràng về hình dáng và các đặc điểm tạo nên tính đặc trưng của dấu hiệu, giúp xác định phạm vi bảo hộ. Thứ ba, do khả năng phân biệt là điểm khó nhất, chủ đơn nên chuẩn bị lập luận và, nếu có thể, cả bằng chứng về việc sử dụng rộng rãi hình dáng đó trên thị trường để chứng minh người tiêu dùng đã nhận ra nguồn gốc sản phẩm qua hình khối.

Cuối cùng, việc tra cứu trước khi nộp đơn là bước nên làm để đánh giá sơ bộ khả năng đăng ký và giảm rủi ro bị từ chối. Do đặc thù của loại nhãn hiệu này, việc tham vấn chuyên môn trước khi nộp đơn thường hữu ích. Bạn có thể xem thêm dịch vụ đăng ký nhãn hiệu để nắm quy trình chung.

7. Chiến lược bảo hộ kết hợp cho sản phẩm có hình dáng đặc trưng

Với những sản phẩm mà hình dáng là một phần quan trọng của thương hiệu, việc chỉ dựa vào một loại quyền thường chưa đủ. Doanh nghiệp có thể cân nhắc chiến lược kết hợp: đăng ký nhãn hiệu ba chiều cho hình khối đặc trưng, đăng ký kiểu dáng công nghiệp cho vẻ ngoài thẩm mỹ, đồng thời duy trì nhãn hiệu chữ và nhãn hiệu hình cho tên và logo sản phẩm.

Cách tiếp cận nhiều lớp này giúp bảo hộ toàn diện hơn, bởi mỗi loại quyền xử lý một khía cạnh và có thời hạn, điều kiện riêng. Khi một hướng bảo hộ gặp giới hạn, các hướng còn lại vẫn có thể phát huy tác dụng. Để hiểu tổng thể các dạng dấu hiệu có thể đăng ký, bạn có thể tham khảo bài về các loại nhãn hiệu tại Việt Nam.

8. Câu hỏi thường gặp

Nhãn hiệu ba chiều và nhãn hiệu 3D có phải là một không

Đúng vậy, đây là hai cách gọi của cùng một loại nhãn hiệu, trong đó dấu hiệu được thể hiện dưới dạng hình khối ba chiều thay vì hình phẳng hai chiều.

Mọi hình dáng chai lọ có được đăng ký làm nhãn hiệu ba chiều không

Không. Chỉ những hình dáng có khả năng phân biệt mới có thể được bảo hộ. Hình dáng thông thường hoặc mang tính chức năng, kỹ thuật thuần túy thường không đáp ứng điều kiện này.

Nhãn hiệu ba chiều được bảo hộ trong bao lâu

Như nhãn hiệu nói chung, thời hạn bảo hộ là 10 năm kể từ ngày nộp đơn và được gia hạn nhiều lần liên tiếp, mỗi lần thêm 10 năm, nên trên thực tế có thể duy trì rất lâu dài nếu tiếp tục gia hạn.

Có thể vừa đăng ký nhãn hiệu ba chiều vừa đăng ký kiểu dáng công nghiệp không

Có. Một hình dáng đặc trưng có thể được bảo hộ song song bằng cả hai loại quyền, vì chúng bảo hộ những khía cạnh khác nhau: chức năng phân biệt nguồn gốc và vẻ ngoài thẩm mỹ.

Cần chuẩn bị gì để tăng khả năng được bảo hộ

Nên chuẩn bị mẫu thể hiện rõ hình khối qua nhiều góc nhìn, mô tả chi tiết đặc điểm đặc trưng, và bằng chứng sử dụng thực tế để chứng minh khả năng phân biệt. Việc tra cứu trước cũng giúp đánh giá sơ bộ khả năng đăng ký.

Kết luận

Nhãn hiệu ba chiều mở ra khả năng bảo hộ chính hình dáng sản phẩm hoặc bao bì như một dấu hiệu thương hiệu, nhưng cũng là loại nhãn hiệu khó hơn do rào cản về khả năng phân biệt và các hình dáng mang tính chức năng bị loại trừ. Việc hiểu rõ ranh giới với kiểu dáng công nghiệp và cân nhắc chiến lược bảo hộ kết hợp sẽ giúp doanh nghiệp bảo vệ tốt hơn những sản phẩm có hình dáng đặc trưng.

Nếu bạn cần đánh giá khả năng đăng ký cho một hình dáng cụ thể hoặc xây dựng phương án bảo hộ phù hợp, đội ngũ LTV Law sẵn sàng hỗ trợ tư vấn. Vui lòng tham khảo dịch vụ đăng ký nhãn hiệu hoặc liên hệ với chúng tôi để được trao đổi cụ thể.