Chế tài trong thương mại: Các loại chế tài & Căn cứ áp dụng

Trong hoạt động thương mại, việc một bên không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ đã cam kết là điều khó tránh khỏi. Khi đó, pháp luật cho phép bên bị vi phạm áp dụng những biện pháp nhất định để bảo vệ quyền lợi của mình, gọi chung là chế tài trong thương mại. Hiểu rõ có những loại chế tài nào, điều kiện áp dụng ra sao và giới hạn của từng biện pháp sẽ giúp thương nhân chủ động hơn khi soạn thảo hợp đồng cũng như khi xử lý tranh chấp. Bài viết dưới đây tổng hợp các quy định của Luật Thương mại năm 2005 về chế tài, với mong muốn cung cấp một cách nhìn có hệ thống và dễ áp dụng trên thực tế.

Chế tài trong thương mại là gì?

Chế tài trong thương mại là hậu quả pháp lý bất lợi mà bên có hành vi vi phạm hợp đồng trong hoạt động thương mại phải gánh chịu, do bên bị vi phạm hoặc cơ quan tài phán áp dụng. Mục đích của chế tài là buộc bên vi phạm khắc phục hậu quả, khôi phục lợi ích cho bên bị vi phạm và bảo đảm kỷ luật hợp đồng.

Các quy định về chế tài tại Luật Thương mại năm 2005 áp dụng cho vi phạm hợp đồng trong hoạt động thương mại, tức là các giao dịch nhằm mục đích sinh lợi giữa các thương nhân với nhau hoặc giữa thương nhân với bên có liên quan lựa chọn áp dụng luật này. Đối với quan hệ hợp đồng dân sự thông thường, việc xử lý vi phạm được điều chỉnh bởi Bộ luật Dân sự năm 2015, có một số điểm khác biệt sẽ được đề cập ở phần sau.

Các loại chế tài trong thương mại theo Điều 292

Điều 292 Luật Thương mại năm 2005 quy định bảy loại chế tài trong thương mại, gồm: buộc thực hiện đúng hợp đồng; phạt vi phạm; buộc bồi thường thiệt hại; tạm ngừng thực hiện hợp đồng; đình chỉ thực hiện hợp đồng; hủy bỏ hợp đồng; và các biện pháp khác do các bên thỏa thuận không trái với nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam, điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên và tập quán thương mại quốc tế.

Cách phân loại này cho thấy pháp luật trao cho bên bị vi phạm nhiều lựa chọn khác nhau, từ biện pháp nhằm duy trì hợp đồng cho tới biện pháp chấm dứt quan hệ hợp đồng. Việc lựa chọn chế tài nào phụ thuộc vào tính chất, mức độ vi phạm và mong muốn của bên bị vi phạm, đồng thời phải tuân thủ các điều kiện luật định của từng loại.

Buộc thực hiện đúng hợp đồng

Theo các Điều 297 đến 299 Luật Thương mại năm 2005, buộc thực hiện đúng hợp đồng là việc bên bị vi phạm yêu cầu bên vi phạm thực hiện đúng hợp đồng hoặc dùng các biện pháp khác để hợp đồng được thực hiện, và bên vi phạm phải chịu chi phí phát sinh. Đây là chế tài hướng tới việc duy trì và hoàn thành hợp đồng, phù hợp khi bên bị vi phạm vẫn mong muốn nhận được đúng đối tượng đã thỏa thuận.

Trường hợp bên vi phạm giao thiếu hàng hoặc cung ứng dịch vụ không đúng hợp đồng thì phải giao đủ hàng hoặc cung ứng dịch vụ theo đúng thỏa thuận. Nếu giao hàng kém chất lượng thì phải loại trừ khuyết tật của hàng hóa hoặc giao hàng khác thay thế. Trong thời gian áp dụng chế tài này, bên bị vi phạm có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại và phạt vi phạm nhưng không được áp dụng các chế tài khác, trừ khi có thỏa thuận khác.

Phạt vi phạm và giới hạn 8%

Điều 300 và Điều 301 Luật Thương mại năm 2005 quy định phạt vi phạm là việc bên bị vi phạm yêu cầu bên vi phạm trả một khoản tiền phạt do vi phạm hợp đồng. Điểm mấu chốt là chế tài này chỉ được áp dụng nếu trong hợp đồng có thỏa thuận về phạt vi phạm. Không có điều khoản phạt trong hợp đồng thì không thể yêu cầu phạt.

Về mức phạt, các bên được tự thỏa thuận nhưng không được vượt quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm, trừ trường hợp phạt do kết quả giám định sai theo Điều 266. Đây là giới hạn bắt buộc; nếu các bên thỏa thuận mức phạt cao hơn thì phần vượt quá 8% có thể không được cơ quan tài phán chấp nhận. Vì vậy, khi soạn điều khoản phạt, thương nhân cần lưu ý ràng buộc trần này để tránh rủi ro điều khoản bị vô hiệu một phần.

Chúng tôi đã phân tích chi tiết hơn về cách tính, điều kiện và những lưu ý thực tiễn của biện pháp này trong bài viết về phạt vi phạm hợp đồng, bạn đọc có thể tham khảo thêm.

Buộc bồi thường thiệt hại

Các Điều 302 đến 307 Luật Thương mại năm 2005 điều chỉnh chế tài bồi thường thiệt hại. Bồi thường thiệt hại là việc bên vi phạm bồi thường những tổn thất do hành vi vi phạm gây ra cho bên bị vi phạm. Giá trị bồi thường bao gồm giá trị tổn thất thực tế, trực tiếp mà bên bị vi phạm phải chịu và khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng nếu không có hành vi vi phạm.

Khác với phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại phát sinh ngay cả khi hợp đồng không có thỏa thuận, miễn là hội đủ ba căn cứ: có hành vi vi phạm hợp đồng, có thiệt hại thực tế và hành vi vi phạm là nguyên nhân trực tiếp gây ra thiệt hại. Bên yêu cầu bồi thường có nghĩa vụ chứng minh tổn thất và mức độ tổn thất. Đồng thời, luật đặt ra nghĩa vụ hạn chế tổn thất: bên yêu cầu bồi thường phải áp dụng các biện pháp hợp lý để hạn chế tổn thất, nếu không thì bên vi phạm có quyền yêu cầu giảm bớt giá trị bồi thường tương ứng với phần tổn thất đáng lẽ có thể hạn chế được.

Về mối quan hệ giữa phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại, Điều 307 quy định: nếu các bên không có thỏa thuận phạt vi phạm thì bên bị vi phạm chỉ có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại; nếu các bên có thỏa thuận phạt vi phạm thì bên bị vi phạm có quyền áp dụng cả chế tài phạt vi phạm và buộc bồi thường thiệt hại. Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý, bởi thương nhân hoàn toàn có thể đòi đồng thời hai khoản này nếu đã thỏa thuận phạt trong hợp đồng.

Tạm ngừng, đình chỉ và hủy bỏ hợp đồng

Ba chế tài mang tính chấm dứt hoặc gián đoạn quan hệ hợp đồng được quy định lần lượt tại các Điều 308 và 309 về tạm ngừng thực hiện hợp đồng, các Điều 310 và 311 về đình chỉ thực hiện hợp đồng, và các Điều 312, 313, 314 về hủy bỏ hợp đồng. Điểm chung của cả ba là điều kiện áp dụng: khi xảy ra hành vi vi phạm mà các bên đã thỏa thuận là điều kiện để áp dụng chế tài, hoặc khi một bên vi phạm cơ bản nghĩa vụ hợp đồng.

Tạm ngừng thực hiện hợp đồng là việc một bên tạm thời không thực hiện nghĩa vụ trong hợp đồng. Khi bị tạm ngừng, hợp đồng vẫn còn hiệu lực; bên bị vi phạm có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại.

Đình chỉ thực hiện hợp đồng là việc một bên chấm dứt thực hiện nghĩa vụ hợp đồng. Khi đình chỉ, hợp đồng chấm dứt hiệu lực từ thời điểm một bên nhận được thông báo đình chỉ; các bên không phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ, phần đã thực hiện thì có quyền yêu cầu thanh toán hoặc thực hiện nghĩa vụ đối ứng, và bên bị vi phạm có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại.

Hủy bỏ hợp đồng có hậu quả pháp lý nặng nề nhất: hợp đồng không có hiệu lực từ thời điểm giao kết, các bên không phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ đã thỏa thuận, trừ thỏa thuận về quyền và nghĩa vụ sau khi hủy bỏ và giải quyết tranh chấp. Các bên có nghĩa vụ hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; nếu không hoàn trả được bằng hiện vật thì hoàn trả bằng tiền. Hủy bỏ hợp đồng có thể là hủy toàn bộ hoặc hủy một phần. Bên bị vi phạm vẫn có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại. Khi lựa chọn ba chế tài này, nếu vận dụng không đúng điều kiện luật định, chính bên áp dụng lại có thể bị coi là vi phạm hợp đồng, do đó cần cân nhắc thận trọng.

Vi phạm cơ bản và các trường hợp miễn trách nhiệm

Vi phạm cơ bản là khái niệm then chốt để áp dụng chế tài đình chỉ và hủy bỏ hợp đồng. Theo khoản 13 Điều 3 Luật Thương mại năm 2005, vi phạm cơ bản là sự vi phạm hợp đồng của một bên gây thiệt hại cho bên kia đến mức làm cho bên kia không đạt được mục đích của việc giao kết hợp đồng. Nói cách khác, không phải bất kỳ vi phạm nào cũng cho phép chấm dứt hợp đồng; chỉ khi vi phạm nghiêm trọng tới mức triệt tiêu mục đích giao kết thì bên bị vi phạm mới được đình chỉ hoặc hủy bỏ, trừ khi các bên đã thỏa thuận trước vi phạm nào là điều kiện áp dụng.

Bên cạnh đó, Điều 294 quy định các trường hợp miễn trách nhiệm đối với hành vi vi phạm, gồm: xảy ra trường hợp miễn trách nhiệm mà các bên đã thỏa thuận; xảy ra sự kiện bất khả kháng; hành vi vi phạm của một bên hoàn toàn do lỗi của bên kia; và hành vi vi phạm của một bên do thực hiện quyết định của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền mà các bên không thể biết được vào thời điểm giao kết hợp đồng. Bên vi phạm có nghĩa vụ chứng minh các trường hợp miễn trách nhiệm này. Về sự kiện bất khả kháng, bạn đọc có thể tham khảo thêm bài viết về sự kiện bất khả kháng. Khi muốn thay đổi hoặc kết thúc quan hệ hợp đồng, các quy định liên quan được trình bày trong bài sửa đổi, chấm dứt hợp đồng.

Phân biệt chế tài thương mại và trách nhiệm dân sự

Nhiều thương nhân băn khoăn giữa việc áp dụng Luật Thương mại năm 2005 hay Bộ luật Dân sự năm 2015. Sự khác biệt rõ nhất nằm ở mức phạt vi phạm. Theo Luật Thương mại, mức phạt bị khống chế bởi trần 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm. Trong khi đó, theo Bộ luật Dân sự năm 2015, mức phạt vi phạm do các bên thỏa thuận và không bị khống chế theo tỷ lệ phần trăm, trừ trường hợp luật liên quan có quy định khác.

Vì vậy, việc xác định quan hệ hợp đồng thuộc phạm vi điều chỉnh của luật nào có ý nghĩa quan trọng. Nếu là hoạt động thương mại giữa các thương nhân nhằm mục đích sinh lợi thì áp dụng Luật Thương mại và chịu trần phạt 8%. Nếu là giao dịch dân sự thông thường thì áp dụng Bộ luật Dân sự với cơ chế phạt linh hoạt hơn. Trong thực tế, không ít hợp đồng ghi chung chung khiến việc áp dụng gặp lúng túng, do đó khi soạn thảo nên xác định rõ luật áp dụng.

Câu hỏi thường gặp

Có bắt buộc phải ghi điều khoản phạt vi phạm trong hợp đồng không?

Không bắt buộc. Tuy nhiên, chế tài phạt vi phạm chỉ được áp dụng nếu hợp đồng có thỏa thuận. Nếu không ghi điều khoản phạt, bên bị vi phạm chỉ có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại khi có đủ căn cứ, chứ không thể đòi tiền phạt.

Mức phạt vi phạm tối đa trong thương mại là bao nhiêu?

Theo Điều 301 Luật Thương mại năm 2005, mức phạt do các bên thỏa thuận nhưng không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm, trừ trường hợp phạt do kết quả giám định sai theo Điều 266.

Có được áp dụng đồng thời phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại không?

Được, nếu hợp đồng có thỏa thuận phạt vi phạm. Theo Điều 307, khi có thỏa thuận phạt, bên bị vi phạm được áp dụng cả phạt vi phạm và buộc bồi thường thiệt hại. Nếu không có thỏa thuận phạt thì chỉ được yêu cầu bồi thường.

Khi nào được hủy bỏ hợp đồng?

Được hủy bỏ hợp đồng khi xảy ra hành vi vi phạm mà các bên đã thỏa thuận là điều kiện để hủy bỏ, hoặc khi một bên vi phạm cơ bản nghĩa vụ hợp đồng, tức là vi phạm làm cho bên kia không đạt được mục đích của việc giao kết hợp đồng.

Sự kiện bất khả kháng có làm mất trách nhiệm không?

Theo Điều 294, bên vi phạm được miễn trách nhiệm nếu hành vi vi phạm xảy ra do sự kiện bất khả kháng, với điều kiện bên vi phạm chứng minh được sự kiện đó. Ngoài ra còn ba trường hợp miễn trách nhiệm khác như thỏa thuận của các bên, lỗi hoàn toàn của bên kia, hoặc thực hiện quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền mà các bên không thể biết vào thời điểm giao kết.

Kết luận

Chế tài trong thương mại là công cụ pháp lý quan trọng giúp thương nhân bảo vệ quyền lợi khi hợp đồng bị vi phạm. Bảy loại chế tài theo Điều 292 Luật Thương mại năm 2005 mang lại nhiều lựa chọn, nhưng mỗi loại đều gắn với điều kiện áp dụng và hậu quả pháp lý riêng. Để hạn chế rủi ro, thương nhân nên chú ý ngay từ khâu soạn thảo: ghi rõ điều khoản phạt trong giới hạn 8%, xác định vi phạm nào là điều kiện đình chỉ hoặc hủy bỏ, và lường trước các trường hợp miễn trách nhiệm.

Nếu bạn cần rà soát điều khoản chế tài hoặc soạn thảo hợp đồng chặt chẽ, đội ngũ LTV Law sẵn sàng hỗ trợ qua dịch vụ tư vấn soạn thảo hợp đồng. Việc trao đổi sớm với người có chuyên môn thường giúp phòng ngừa tranh chấp hiệu quả hơn là xử lý khi đã phát sinh.