Hợp đồng là gì: Phân loại, Hình thức & Điều kiện có hiệu lực

Hợp đồng là công cụ pháp lý cơ bản và phổ biến nhất trong đời sống dân sự cũng như hoạt động kinh doanh. Từ việc mua một món hàng, thuê nhà, vay tiền cho đến các giao dịch thương mại lớn, tất cả đều được xác lập thông qua hợp đồng. Hiểu đúng bản chất, cách phân loại và các điều kiện để hợp đồng có hiệu lực giúp mỗi bên chủ động bảo vệ quyền lợi của mình và phòng ngừa tranh chấp. Bài viết dưới đây trình bày những nội dung nền tảng về hợp đồng theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015.

Hợp đồng là gì?

Theo Điều 385 Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng là sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự. Định nghĩa này chứa ba yếu tố cốt lõi:

Sự thỏa thuận: hợp đồng hình thành trên cơ sở thống nhất ý chí của các bên. Không có sự đồng thuận thì không có hợp đồng.
Chủ thể là các bên: hợp đồng luôn có từ hai bên trở lên, mỗi bên có thể là cá nhân hoặc tổ chức.
Mục đích: nhằm xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự giữa các bên.

Nói cách khác, khi các bên đã thống nhất và hợp đồng có hiệu lực, những cam kết trong đó trở thành ràng buộc pháp lý; bên vi phạm có thể phải chịu trách nhiệm theo thỏa thuận và theo quy định của pháp luật.

Đặc điểm cơ bản của hợp đồng

Từ định nghĩa nêu trên, có thể rút ra một số đặc điểm giúp phân biệt hợp đồng với các loại giao dịch hoặc cam kết khác:

Tính thỏa thuận và tự nguyện: các bên tự do bày tỏ ý chí, không bên nào được ép buộc, lừa dối hay đe dọa bên còn lại.
Tính ràng buộc: hợp đồng hợp pháp có giá trị bắt buộc thực hiện đối với các bên; nội dung đã cam kết cần được tôn trọng và thực hiện đúng, đủ.
Tính hợp pháp: mục đích và nội dung hợp đồng không được vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.

Phân loại hợp đồng

Điều 402 Bộ luật Dân sự 2015 liệt kê các loại hợp đồng chủ yếu. Việc xác định đúng loại hợp đồng có ý nghĩa quan trọng khi áp dụng quy tắc về thực hiện nghĩa vụ, đình chỉ thực hiện hay xử lý khi một bên vi phạm. Bảng dưới đây tóm tắt các loại hợp đồng thông dụng:

Loại hợp đồng	Đặc điểm	Ví dụ minh họa
Hợp đồng song vụ	Mỗi bên đều có nghĩa vụ đối với nhau; quyền của bên này tương ứng với nghĩa vụ của bên kia.	Hợp đồng mua bán: bên bán giao tài sản, bên mua trả tiền.
Hợp đồng đơn vụ	Chỉ một bên có nghĩa vụ, bên còn lại chỉ có quyền.	Hợp đồng tặng cho không có điều kiện: chỉ bên tặng cho có nghĩa vụ giao tài sản.
Hợp đồng chính	Hiệu lực không phụ thuộc vào hợp đồng khác.	Hợp đồng vay tài sản giữa hai bên.
Hợp đồng phụ	Hiệu lực phụ thuộc vào hợp đồng chính; hợp đồng chính vô hiệu thường kéo theo hợp đồng phụ (trừ trường hợp là biện pháp bảo đảm).	Hợp đồng thế chấp bảo đảm cho hợp đồng vay.
Hợp đồng vì lợi ích của người thứ ba	Các bên giao kết đều phải thực hiện nghĩa vụ và người thứ ba được hưởng lợi ích từ việc thực hiện đó.	Hợp đồng bảo hiểm nhân thọ có người thụ hưởng là người thứ ba.
Hợp đồng có điều kiện	Việc thực hiện phụ thuộc vào việc phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt một sự kiện nhất định được coi là điều kiện.	Hợp đồng mua nhà với điều kiện bên mua được ngân hàng duyệt vay.

Ngoài cách phân loại theo Điều 402, thực tiễn còn phân biệt hợp đồng dân sự với hợp đồng thương mại, hợp đồng lao động... tùy theo lĩnh vực và luật chuyên ngành điều chỉnh.

Hình thức của hợp đồng

Hợp đồng là một dạng giao dịch dân sự nên hình thức của hợp đồng tuân theo Điều 119 Bộ luật Dân sự 2015. Theo đó, hợp đồng có thể được thể hiện bằng lời nói, bằng văn bản hoặc bằng hành vi cụ thể.

Bằng lời nói: phù hợp với các giao dịch đơn giản, giá trị nhỏ, thực hiện ngay như mua bán hàng hóa thông thường.
Bằng văn bản: giúp ghi nhận rõ ràng nội dung thỏa thuận, thuận tiện cho việc chứng minh khi có tranh chấp.
Bằng hành vi cụ thể: ví dụ mua hàng qua máy bán hàng tự động, gửi xe tại bãi có bảng giá.

Một số hợp đồng luật yêu cầu phải lập bằng văn bản, có công chứng, chứng thực hoặc đăng ký. Chẳng hạn, hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất, hợp đồng mua bán nhà ở, hợp đồng mua bán xe... thường phải tuân thủ hình thức bắt buộc theo luật chuyên ngành. Trong những trường hợp đó, hình thức có thể là điều kiện để hợp đồng có hiệu lực, nên các bên cần lưu ý thực hiện đúng.

Nội dung của hợp đồng

Theo Điều 398 Bộ luật Dân sự 2015, các bên có quyền thỏa thuận về nội dung của hợp đồng. Tùy tính chất giao dịch, hợp đồng có thể bao gồm các điều khoản sau:

Đối tượng của hợp đồng;
Số lượng, chất lượng;
Giá, phương thức thanh toán;
Thời hạn, địa điểm, phương thức thực hiện hợp đồng;
Quyền, nghĩa vụ của các bên;
Trách nhiệm do vi phạm hợp đồng;
Phương thức giải quyết tranh chấp.

Đây là những nội dung mang tính gợi ý; các bên có thể thỏa thuận thêm hoặc bớt cho phù hợp, miễn là không vi phạm điều cấm của luật. Việc quy định rõ ràng, đầy đủ các điều khoản, đặc biệt là trách nhiệm khi vi phạm và cách giải quyết tranh chấp, sẽ hạn chế đáng kể rủi ro về sau.

Điều kiện có hiệu lực của hợp đồng

Hợp đồng là một giao dịch dân sự, do đó điều kiện có hiệu lực của hợp đồng áp dụng theo Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015. Một hợp đồng có hiệu lực khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau:

Chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch được xác lập.
Chủ thể tham gia hoàn toàn tự nguyện.
Mục đích và nội dung của hợp đồng không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.

Bên cạnh đó, đối với những hợp đồng mà luật quy định hình thức là điều kiện có hiệu lực, các bên còn phải tuân thủ về hình thức (ví dụ phải công chứng, chứng thực). Khi thiếu một trong các điều kiện trên, hợp đồng có thể bị coi là vô hiệu; hậu quả và các trường hợp cụ thể được phân tích trong bài hợp đồng vô hiệu: các trường hợp và hậu quả.

Về thời điểm phát sinh hiệu lực, Điều 401 Bộ luật Dân sự 2015 quy định hợp đồng được giao kết hợp pháp có hiệu lực từ thời điểm giao kết, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác hoặc luật liên quan có quy định khác. Từ thời điểm này, các bên phải thực hiện đúng các cam kết và không được đơn phương sửa đổi hay hủy bỏ, trừ khi có thỏa thuận hoặc luật cho phép.

Ý nghĩa của hợp đồng và một số lưu ý khi soạn thảo

Hợp đồng là công cụ pháp lý ràng buộc các bên, đồng thời là căn cứ để bảo vệ quyền lợi khi phát sinh tranh chấp. Một hợp đồng được soạn thảo chặt chẽ giúp các bên hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, giảm thiểu hiểu lầm và phòng ngừa rủi ro. Khi soạn thảo, các bên nên lưu ý:

Xác định chính xác tư cách, thẩm quyền của người ký kết;
Mô tả rõ đối tượng, giá, thời hạn và phương thức thực hiện;
Dự liệu trước cách xử lý khi một bên vi phạm và cơ chế giải quyết tranh chấp;
Tuân thủ hình thức bắt buộc nếu luật có yêu cầu.

Quá trình giao kết, sửa đổi và chấm dứt hợp đồng được trình bày chi tiết trong các bài: giao kết hợp đồng và sửa đổi, chấm dứt hợp đồng. Bạn đọc quan tâm có thể tham khảo thêm để nắm được toàn bộ vòng đời của một hợp đồng.

Câu hỏi thường gặp

Hợp đồng miệng có giá trị pháp lý không?

Có. Hợp đồng bằng lời nói vẫn có giá trị pháp lý nếu đáp ứng các điều kiện có hiệu lực theo Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015. Tuy nhiên, đối với những giao dịch mà luật yêu cầu bằng văn bản, công chứng hoặc chứng thực thì hợp đồng miệng có thể không đủ điều kiện. Ngoài ra, hợp đồng miệng khó chứng minh khi xảy ra tranh chấp, nên với giao dịch giá trị lớn, các bên nên lập bằng văn bản.

Hợp đồng song vụ và đơn vụ khác nhau như thế nào?

Trong hợp đồng song vụ, mỗi bên đều có nghĩa vụ đối với bên kia (ví dụ mua bán: bên bán giao hàng, bên mua trả tiền). Trong hợp đồng đơn vụ, chỉ một bên có nghĩa vụ còn bên kia chỉ có quyền (ví dụ tặng cho không điều kiện). Sự khác biệt này ảnh hưởng đến cách áp dụng quy tắc thực hiện nghĩa vụ và quyền hoãn thực hiện.

Khi nào hợp đồng có hiệu lực?

Theo Điều 401 Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng được giao kết hợp pháp có hiệu lực từ thời điểm giao kết, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác hoặc luật liên quan quy định khác (ví dụ hợp đồng bắt buộc công chứng có thể có hiệu lực từ thời điểm công chứng).

Hợp đồng không công chứng có hiệu lực không?

Còn tùy loại hợp đồng. Nếu luật không yêu cầu công chứng, chứng thực thì hợp đồng vẫn có hiệu lực khi đáp ứng điều kiện tại Điều 117. Ngược lại, với những hợp đồng mà luật quy định hình thức công chứng, chứng thực là điều kiện có hiệu lực (như chuyển nhượng quyền sử dụng đất, mua bán nhà ở), việc thiếu công chứng có thể làm hợp đồng vô hiệu về hình thức.

Hợp đồng có điều kiện là gì?

Là hợp đồng mà việc thực hiện phụ thuộc vào việc phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt một sự kiện nhất định được các bên thỏa thuận là điều kiện. Khi điều kiện xảy ra, quyền và nghĩa vụ theo hợp đồng mới phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt tương ứng. Ví dụ, hai bên thỏa thuận việc mua bán chỉ thực hiện nếu bên mua được ngân hàng chấp thuận cho vay.

Kết luận

Hợp đồng là sự thỏa thuận nhằm xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự giữa các bên. Nắm vững định nghĩa, cách phân loại, hình thức, nội dung và điều kiện có hiệu lực theo Bộ luật Dân sự 2015 là bước đầu tiên để mỗi bên giao kết và thực hiện hợp đồng an toàn. Để hạn chế rủi ro pháp lý, hợp đồng nên được rà soát và soạn thảo cẩn trọng ngay từ đầu.

Nếu bạn cần hỗ trợ rà soát hoặc soạn thảo hợp đồng phù hợp với giao dịch của mình, có thể tham khảo dịch vụ tư vấn và soạn thảo hợp đồng của LTV Law. Đội ngũ của chúng tôi sẵn sàng trao đổi và đồng hành cùng bạn trong từng giao dịch cụ thể.