Thời hiệu khởi kiện tranh chấp thương mại: những mốc cần nhớ

Trong tranh chấp thương mại, nhiều doanh nghiệp tập trung vào việc thu thập chứng cứ, tính toán thiệt hại mà bỏ quên một yếu tố có thể khiến quyền khởi kiện bị vô hiệu: thời hiệu. Hết thời hiệu khởi kiện, nếu bên còn lại yêu cầu áp dụng, Tòa án có thể ra quyết định không chấp nhận yêu cầu, dù về bản chất bạn hoàn toàn có lý.

Bài viết này được đội ngũ LTV Law biên soạn theo pháp luật hiện hành, giúp doanh nghiệp nắm rõ các mốc thời hiệu khởi kiện tranh chấp thương mại theo Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Thương mại 2005, cách tính thời hiệu, các trường hợp không áp dụng thời hiệu và hậu quả pháp lý khi để hết thời hiệu. Do mỗi loại tranh chấp có quy định riêng, nội dung mang tính định hướng chung và cần kiểm tra cụ thể cho từng vụ việc.

Thời hiệu khởi kiện là gì?

Thời hiệu khởi kiện là thời hạn mà chủ thể được quyền khởi kiện để yêu cầu Tòa án giải quyết vụ án dân sự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm. Nếu thời hạn này kết thúc thì chủ thể mất quyền khởi kiện, theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015.

Điểm quan trọng cần nhấn mạnh: theo Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 và Bộ luật Dân sự 2015, Tòa án chỉ áp dụng quy định về thời hiệu khi có yêu cầu của một bên hoặc các bên, và yêu cầu này phải được đưa ra trước khi Tòa án cấp sơ thẩm ra bản án, quyết định giải quyết vụ việc. Nếu không bên nào yêu cầu áp dụng thời hiệu, Tòa án vẫn tiếp tục giải quyết vụ án.

Lưu ý thực tiễn: Đừng vì tin rằng đối phương sẽ không nêu vấn đề thời hiệu mà chậm trễ khởi kiện. Cách an toàn nhất là khởi kiện trong thời hiệu để không phụ thuộc vào thiện chí hay sơ suất của bên còn lại.

Thời hiệu theo Bộ luật Dân sự 2015

Đối với tranh chấp hợp đồng nói chung, Bộ luật Dân sự 2015 quy định thời hiệu khởi kiện để yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp hợp đồng là 03 năm, kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm.

Cách xác định thời điểm bắt đầu

Thời điểm bắt đầu tính thời hiệu là mấu chốt. Đó không nhất thiết là ngày ký hợp đồng hay ngày vi phạm, mà là ngày người có quyền biết hoặc phải biết quyền lợi của mình bị xâm phạm. Ví dụ, nếu bên mua không thanh toán đúng hạn, thời điểm biết quyền bị xâm phạm thường là ngày hết hạn thanh toán theo hợp đồng mà bên mua vẫn không trả.

Ví dụ về thời hiệu yêu cầu bồi thường thiệt hại

Đối với yêu cầu bồi thường thiệt hại, Bộ luật Dân sự 2015 cũng quy định thời hiệu khởi kiện là 03 năm kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Doanh nghiệp cần lưu ý phân biệt yêu cầu chính (ví dụ đòi thanh toán) với yêu cầu bồi thường để xác định đúng mốc thời hiệu cho từng yêu cầu.

Thời hiệu theo Luật Thương mại 2005

Đối với một số tranh chấp thương mại, Luật Thương mại 2005 có quy định riêng về thời hiệu. Theo Luật Thương mại 2005, thời hiệu khởi kiện áp dụng đối với các tranh chấp thương mại là 02 năm, kể từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, trừ một số trường hợp đặc thù mà luật quy định khác.

Vì tồn tại song song mốc 03 năm (Bộ luật Dân sự 2015) và mốc 02 năm (Luật Thương mại 2005), việc xác định áp dụng quy định nào phụ thuộc vào bản chất quan hệ tranh chấp và luật chuyên ngành điều chỉnh. Đây là vấn đề dễ nhầm lẫn, do đó doanh nghiệp nên tham vấn luật sư để xác định chính xác thời hiệu cho từng loại việc, tránh trường hợp tính theo mốc dài hơn trong khi thực tế áp dụng mốc ngắn hơn.

Bảng trên chỉ mang tính khái quát. Mỗi loại tranh chấp cụ thể có thể có quy định riêng, cần kiểm tra kỹ trước khi kết luận.

Cách tính, bắt đầu lại và không tính vào thời hiệu

Bộ luật Dân sự 2015 có các quy định giúp bảo vệ người có quyền trong một số tình huống nhất định:

Thời gian không tính vào thời hiệu

Có những khoảng thời gian không được tính vào thời hiệu khởi kiện, ví dụ khi xảy ra sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan làm cho người có quyền không thể khởi kiện, hoặc trong một số trường hợp liên quan đến người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự chưa có người đại diện. Khi những trở ngại này chấm dứt, thời hiệu tiếp tục được tính.

Bắt đầu lại thời hiệu

Trong một số trường hợp, thời hiệu khởi kiện được bắt đầu lại, chẳng hạn khi bên có nghĩa vụ đã thừa nhận một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ đối với người khởi kiện, hoặc đã thực hiện xong một phần nghĩa vụ. Việc đối chiếu công nợ, cam kết trả nợ bằng văn bản có thể là căn cứ làm thời hiệu bắt đầu lại, giúp doanh nghiệp bảo toàn quyền khởi kiện.

Các trường hợp không áp dụng thời hiệu khởi kiện

Bộ luật Dân sự 2015 quy định một số yêu cầu không áp dụng thời hiệu khởi kiện, tiêu biểu như:

• Yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân không gắn với tài sản.
• Yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu, trừ trường hợp Bộ luật Dân sự 2015 hoặc luật khác có liên quan quy định khác.
• Tranh chấp về quyền sử dụng đất theo quy định của pháp luật về đất đai.
• Các trường hợp khác do luật quy định.

Trong hoạt động thương mại, phần lớn tranh chấp hợp đồng đều chịu sự điều chỉnh của thời hiệu, nên các trường hợp không áp dụng thời hiệu thường ít gặp. Tuy vậy, việc nhận diện đúng bản chất yêu cầu vẫn quan trọng để không bỏ lỡ quyền lợi.

Hậu quả khi hết thời hiệu khởi kiện

Khi thời hiệu khởi kiện đã hết và một bên yêu cầu áp dụng thời hiệu trước khi Tòa án cấp sơ thẩm ra bản án, quyết định, thì hậu quả có thể là:

• Tòa án căn cứ vào quy định về thời hiệu để không chấp nhận yêu cầu khởi kiện đã hết thời hiệu.
• Quyền lợi tuy vẫn tồn tại về mặt thực tế nhưng không còn được bảo vệ bằng con đường khởi kiện tại Tòa án đối với yêu cầu đó.

Ngược lại, nếu không bên nào yêu cầu áp dụng thời hiệu, Tòa án vẫn giải quyết vụ án. Điều này lý giải vì sao đôi khi có vụ việc tuy đã quá thời hạn nhưng vẫn được xét xử về nội dung. Dù vậy, doanh nghiệp không nên trông chờ vào yếu tố may rủi này.

Lời khuyên để không mất quyền khởi kiện

• Xác định sớm thời điểm quyền bị xâm phạm để tính ngược thời hiệu và chủ động lộ trình xử lý.
• Lưu giữ đầy đủ chứng cứ về đối chiếu công nợ, cam kết trả nợ, vì đây có thể là căn cứ làm thời hiệu bắt đầu lại.
• Không trì hoãn thương lượng kéo dài đến mức sát hoặc quá thời hiệu; nếu thương lượng chưa xong mà thời hiệu sắp hết, nên cân nhắc khởi kiện để bảo toàn quyền.
• Tham vấn luật sư sớm để xác định đúng mốc thời hiệu áp dụng cho từng loại việc.

Doanh nghiệp có thể tìm hiểu quy trình xử lý tiếp theo tại bài quy trình khởi kiện tranh chấp hợp đồng thương mại. Nếu tranh chấp phát sinh giữa các cổ đông, thành viên trong công ty, tham khảo thêm bài tranh chấp cổ đông, nội bộ công ty. Để được đánh giá thời hiệu và phương án khởi kiện cụ thể, doanh nghiệp có thể sử dụng dịch vụ tranh tụng thương mại của LTV Law.

Câu hỏi thường gặp

Thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng thương mại là bao lâu?

Đối với tranh chấp hợp đồng nói chung, Bộ luật Dân sự 2015 quy định thời hiệu là 03 năm kể từ ngày biết hoặc phải biết quyền, lợi ích bị xâm phạm. Riêng một số tranh chấp thương mại có thể áp dụng thời hiệu 02 năm theo Luật Thương mại 2005. Do đó cần xác định đúng bản chất tranh chấp để áp dụng mốc phù hợp.

Thời hiệu bắt đầu tính từ ngày nào?

Không phải từ ngày ký hợp đồng, mà từ ngày người có quyền biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Ví dụ, với nghĩa vụ thanh toán, thường tính từ ngày đến hạn thanh toán mà bên có nghĩa vụ không thực hiện.

Hết thời hiệu thì có còn kiện được không?

Về mặt thủ tục, bạn vẫn có thể nộp đơn. Tuy nhiên, nếu bên còn lại yêu cầu áp dụng thời hiệu trước khi Tòa án cấp sơ thẩm ra bản án, quyết định, Tòa án có thể không chấp nhận yêu cầu đã hết thời hiệu. Nếu không ai yêu cầu áp dụng thời hiệu, Tòa án vẫn giải quyết vụ án.

Việc đối chiếu công nợ có làm thời hiệu tính lại không?

Có thể. Khi bên có nghĩa vụ thừa nhận một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ, hoặc đã thực hiện một phần nghĩa vụ, thời hiệu khởi kiện có thể bắt đầu lại theo Bộ luật Dân sự 2015. Vì vậy, biên bản đối chiếu công nợ và văn bản cam kết trả nợ là chứng cứ rất có giá trị.

Loại tranh chấp nào không áp dụng thời hiệu?

Bộ luật Dân sự 2015 quy định một số yêu cầu không áp dụng thời hiệu như yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân không gắn với tài sản, yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu (trừ trường hợp luật quy định khác), tranh chấp về quyền sử dụng đất theo pháp luật đất đai và các trường hợp khác do luật quy định. Phần lớn tranh chấp hợp đồng thương mại vẫn chịu sự điều chỉnh của thời hiệu.

Kết luận

Thời hiệu khởi kiện là yếu tố pháp lý dễ bị bỏ quên nhưng có thể quyết định việc quyền lợi của bạn còn được bảo vệ tại Tòa án hay không. Nắm rõ các mốc theo Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Thương mại 2005, xác định đúng thời điểm bắt đầu và tận dụng các quy định về bắt đầu lại thời hiệu sẽ giúp doanh nghiệp chủ động bảo vệ mình. Để được tư vấn cụ thể về thời hiệu và chiến lược khởi kiện, hãy liên hệ LTV Law qua dịch vụ tranh tụng thương mại. Doanh nghiệp muốn được rà soát pháp lý định kỳ có thể tham khảo dịch vụ tư vấn pháp lý thường xuyên.