Ly hôn khi không có giấy đăng ký kết hôn: giải quyết thế nào?

Nhiều cặp đôi sống chung với nhau như vợ chồng trong thời gian dài, có con chung và tài sản chung, nhưng vì nhiều lý do lại chưa từng đi đăng ký kết hôn. Khi mối quan hệ tan vỡ và một bên muốn "ly hôn", câu hỏi đặt ra là: không có giấy đăng ký kết hôn thì có ly hôn được không, và Tòa án sẽ giải quyết thế nào về con chung, tài sản chung? Bài viết phân tích đầy đủ theo Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 (Luật số 52/2014/QH13).

Không đăng ký kết hôn thì pháp luật có công nhận là vợ chồng?

Theo Điều 14 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, nam nữ có đủ điều kiện kết hôn mà chung sống với nhau như vợ chồng nhưng không đăng ký kết hôn thì không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ giữa vợ và chồng. Nói cách khác, dù hai người đã sống chung nhiều năm, tổ chức đám cưới, ra mắt hai bên gia đình hay có con chung, Nhà nước vẫn không công nhận đó là quan hệ vợ chồng hợp pháp nếu chưa thực hiện thủ tục đăng ký kết hôn tại cơ quan có thẩm quyền.

Hệ quả trực tiếp là: khi hai người muốn chấm dứt việc chung sống, sẽ không có quan hệ hôn nhân nào để "ly hôn" theo đúng nghĩa. Điều này khác hẳn với trường hợp đã đăng ký kết hôn, khi đó việc chấm dứt hôn nhân phải theo trình tự ly hôn như hướng dẫn trong bài thủ tục ly hôn.

Tòa án giải quyết yêu cầu "ly hôn" như thế nào?

Khi một bên nộp đơn yêu cầu Tòa án giải quyết việc chấm dứt quan hệ chung sống, do hai người chưa đăng ký kết hôn nên Tòa án sẽ tuyên bố không công nhận quan hệ vợ chồng, chứ không ra quyết định "cho ly hôn". Đây là điểm rất quan trọng cần hiểu đúng ngay từ đầu, bởi nó chi phối toàn bộ cách giải quyết các vấn đề kèm theo.

Tuy vậy, việc không được công nhận là vợ chồng không có nghĩa là quyền lợi của các bên và của con bị bỏ ngỏ. Pháp luật vẫn có cơ chế bảo vệ, đặc biệt là đối với con chung và tài sản. Cùng với đơn yêu cầu không công nhận quan hệ vợ chồng, đương sự có thể yêu cầu Tòa án giải quyết luôn cả vấn đề nuôi con và phân chia tài sản.

Quyền và nghĩa vụ đối với con chung

Đây là nội dung mà pháp luật bảo vệ rõ ràng nhất. Theo Điều 15 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, quyền và nghĩa vụ giữa cha, mẹ và con trong trường hợp nam nữ chung sống như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn được giải quyết như đối với trường hợp cha mẹ có hôn nhân hợp pháp. Con sinh ra trong hoàn cảnh này hoàn toàn bình đẳng về quyền lợi với con của cặp vợ chồng có đăng ký kết hôn.

Việc trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục con sau khi cha mẹ không còn chung sống được giải quyết theo các Điều 81, 82 và 83, cụ thể:

• Điều 81 — Người trực tiếp nuôi con: cha mẹ thỏa thuận ai là người trực tiếp nuôi con; nếu không thỏa thuận được thì Tòa án quyết định căn cứ vào quyền lợi mọi mặt của con. Con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ khi mẹ không đủ điều kiện; con từ đủ 7 tuổi trở lên phải xem xét nguyện vọng của con.
• Điều 82 — Nghĩa vụ của người không trực tiếp nuôi con: phải tôn trọng quyền của con được sống chung với người trực tiếp nuôi, và có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con; đồng thời có quyền thăm nom con mà không ai được cản trở.
• Điều 83 — Nghĩa vụ của người trực tiếp nuôi con: tạo điều kiện cho người kia thực hiện quyền thăm nom, không được cản trở việc thăm nom con.

Như vậy, dù cha mẹ không phải là vợ chồng hợp pháp, người không trực tiếp nuôi con vẫn phải cấp dưỡng và vẫn có quyền thăm nom con. Mức cấp dưỡng do các bên thỏa thuận, căn cứ vào thu nhập, khả năng thực tế của người cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của con; nếu không thỏa thuận được thì Tòa án quyết định.

Giải quyết tài sản khi không đăng ký kết hôn

Vì không được công nhận là vợ chồng nên không áp dụng chế độ tài sản chung của vợ chồng. Theo Điều 16 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, quan hệ tài sản, nghĩa vụ và hợp đồng giữa các bên được giải quyết như sau:

• Ưu tiên thỏa thuận giữa các bên về việc phân chia tài sản đã tạo lập trong thời gian chung sống;
• Nếu không thỏa thuận được thì giải quyết theo quy định của Bộ luật Dân sự và các quy định khác của pháp luật có liên quan;
• Việc giải quyết phải bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của phụ nữ và con; công việc nội trợ và công việc khác có liên quan để duy trì đời sống chung được coi như lao động có thu nhập.

Trên thực tế, khi các bên không thỏa thuận được, Tòa án thường chia tài sản theo công sức đóng góp của mỗi người vào việc tạo lập, duy trì và phát triển khối tài sản đó, chứ không mặc nhiên chia đôi như tài sản chung vợ chồng. Tài sản riêng của ai vẫn thuộc về người đó; ai chứng minh được tài sản do mình tạo lập hoặc phần đóng góp của mình lớn hơn thì được chia tương ứng. Do đó, việc lưu giữ chứng cứ về nguồn gốc và công sức đóng góp là rất quan trọng. Nguyên tắc phân chia theo công sức này có nhiều điểm tương đồng với cách xử lý được trình bày trong bài chia tài sản khi ly hôn, nhưng khác ở chỗ không có suy đoán tài sản chung của vợ chồng.

Trường hợp đặc biệt: chung sống trước ngày 03/01/1987

Pháp luật có tính đến bối cảnh lịch sử. Đối với trường hợp nam nữ đủ điều kiện kết hôn, chung sống với nhau như vợ chồng trước ngày 03 tháng 01 năm 1987 mà chưa đăng ký kết hôn, quan hệ này có thể được xem xét công nhận là hôn nhân thực tế theo các văn bản hướng dẫn thi hành. Trong trường hợp được công nhận, việc chấm dứt quan hệ sẽ được giải quyết theo thủ tục ly hôn thông thường, kèm theo chế độ tài sản chung của vợ chồng.

Đây là vấn đề phụ thuộc vào từng hoàn cảnh cụ thể và các mốc thời gian chung sống, nên nếu bạn thuộc nhóm này, hãy trao đổi với luật sư để được đánh giá chính xác trước khi nộp đơn ra Tòa.

Thủ tục nộp đơn yêu cầu Tòa án giải quyết

Về cơ bản, người có yêu cầu chuẩn bị và nộp hồ sơ đến Tòa án nhân dân có thẩm quyền nơi bị đơn cư trú hoặc làm việc. Hồ sơ thường gồm:

• Đơn yêu cầu Tòa án giải quyết việc không công nhận quan hệ vợ chồng (kèm yêu cầu về con chung, tài sản nếu có);
• Căn cước công dân của người yêu cầu (bản sao) và thông tin về nơi cư trú của bên còn lại;
• Giấy khai sinh của con chung (bản sao), nếu có tranh chấp hoặc yêu cầu về nuôi con, cấp dưỡng;
• Giấy tờ, tài liệu chứng minh tài sản và công sức đóng góp (nếu yêu cầu chia tài sản);
• Tài liệu chứng minh việc chung sống và thời điểm bắt đầu chung sống (nếu cần).

Sau khi thụ lý, Tòa án xem xét, hòa giải đối với phần con chung và tài sản, rồi ra bản án hoặc quyết định tuyên bố không công nhận quan hệ vợ chồng và giải quyết các vấn đề kèm theo. Do tính chất từng vụ việc rất khác nhau, việc chuẩn bị chứng cứ ngay từ đầu sẽ quyết định phần lớn kết quả.

Câu hỏi thường gặp

Không có giấy đăng ký kết hôn thì có được ly hôn không?

Không có quan hệ hôn nhân hợp pháp thì không đặt ra việc "ly hôn". Khi có yêu cầu, Tòa án sẽ tuyên bố không công nhận quan hệ vợ chồng, đồng thời giải quyết các vấn đề về con chung và tài sản nếu các bên có yêu cầu.

Con sinh ra khi cha mẹ chưa đăng ký kết hôn có bị thiệt thòi về quyền lợi không?

Không. Theo Điều 15 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ và con được giải quyết như trường hợp cha mẹ có hôn nhân hợp pháp. Con được bảo đảm quyền nuôi dưỡng, cấp dưỡng, thừa kế bình đẳng như mọi trẻ em khác.

Người không trực tiếp nuôi con có phải cấp dưỡng không?

Có. Nghĩa vụ cấp dưỡng cho con của người không trực tiếp nuôi con được áp dụng theo Điều 82, không phụ thuộc vào việc cha mẹ có đăng ký kết hôn hay không. Mức cấp dưỡng do thỏa thuận; nếu không thỏa thuận được thì Tòa án quyết định.

Tài sản tạo lập trong thời gian chung sống được chia thế nào?

Trước hết theo thỏa thuận của các bên. Không thỏa thuận được thì Tòa án chia theo công sức đóng góp của mỗi người, bảo đảm quyền lợi hợp pháp của phụ nữ và con; tài sản riêng vẫn thuộc về người sở hữu (Điều 16).

Chúng tôi chung sống từ trước năm 1987 thì có được coi là vợ chồng không?

Trường hợp đủ điều kiện kết hôn và chung sống như vợ chồng trước ngày 03/01/1987 có thể được công nhận là hôn nhân thực tế theo hướng dẫn của pháp luật. Đây là vấn đề phụ thuộc vào từng hoàn cảnh cụ thể, nên bạn nên tham vấn luật sư để được đánh giá chính xác.

Kết luận

Chung sống như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn thì Nhà nước không công nhận là vợ chồng, nên khi chia tay, Tòa án sẽ tuyên bố không công nhận quan hệ vợ chồng thay vì cho ly hôn. Dù vậy, quyền lợi của con chung vẫn được bảo vệ đầy đủ như con của cặp vợ chồng hợp pháp, và tài sản được giải quyết theo thỏa thuận hoặc theo công sức đóng góp, ưu tiên bảo vệ phụ nữ và con. Nếu bạn đang trong hoàn cảnh này và cần được tư vấn về nuôi con, cấp dưỡng hay phân chia tài sản, các luật sư của LTV Law sẵn sàng đồng hành và hỗ trợ bạn giải quyết một cách hợp tình, hợp lý.