Chia tài sản khi ly hôn: nguyên tắc phân chia theo luật mới nhất

Chia tài sản là một trong những vấn đề khiến nhiều người lo lắng nhất khi hôn nhân đi đến hồi kết. Bên cạnh những xáo trộn về tình cảm, việc phân định đâu là tài sản chung, đâu là tài sản riêng, ai được giữ nhà, ai gánh khoản nợ nào... thường trở thành nguồn cơn của tranh chấp kéo dài. Bài viết dưới đây trình bày một cách đầy đủ và dễ hiểu về nguyên tắc chia tài sản khi ly hôn theo pháp luật hiện hành, để bạn hình dung được quyền lợi của mình và chuẩn bị tốt hơn cho quá trình giải quyết.

Nội dung dựa trên Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, Bộ luật Tố tụng dân sự và những thay đổi về tổ chức tòa án từ năm 2025. Đây là thông tin tham khảo mang tính khái quát; mỗi vụ việc có tình tiết riêng nên bạn vẫn cần trao đổi với luật sư để có phương án phù hợp với hoàn cảnh cụ thể.

Phân biệt tài sản chung và tài sản riêng của vợ chồng

Muốn biết khi ly hôn mỗi người được chia bao nhiêu, trước hết phải xác định khối tài sản nào thuộc diện phải chia. Pháp luật phân biệt rõ hai loại: tài sản chung của vợ chồng và tài sản riêng của mỗi người.

Theo Điều 33 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, tài sản chung của vợ chồng gồm tài sản do vợ, chồng tạo ra, thu nhập từ lao động, hoạt động sản xuất kinh doanh, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng và các thu nhập hợp pháp khác trong thời kỳ hôn nhân. Tài sản mà vợ chồng được thừa kế chung hoặc được tặng cho chung, cùng những tài sản khác mà vợ chồng thỏa thuận là của chung, cũng thuộc khối này. Đáng chú ý, quyền sử dụng đất mà vợ, chồng có được sau khi kết hôn về nguyên tắc là tài sản chung, trừ trường hợp được thừa kế riêng, tặng cho riêng hoặc có được thông qua giao dịch bằng tài sản riêng. Một nguyên tắc quan trọng: khi không có căn cứ để chứng minh một tài sản đang tranh chấp là tài sản riêng thì tài sản đó được coi là tài sản chung.

Theo Điều 43, tài sản riêng của vợ, chồng gồm tài sản mà mỗi người có trước khi kết hôn; tài sản được thừa kế riêng, được tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân; tài sản được chia riêng cho vợ, chồng khi chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân; tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu và những tài sản khác thuộc sở hữu riêng theo quy định. Tài sản được hình thành từ tài sản riêng cũng là tài sản riêng.

Tài sản riêng nhập vào tài sản chung

Trên thực tế, ranh giới giữa của chung và của riêng không phải lúc nào cũng rõ ràng, bởi vợ chồng có thể nhập tài sản riêng vào tài sản chung. Việc nhập tài sản do vợ chồng thỏa thuận và cần được thể hiện phù hợp với quy định về hình thức của loại tài sản đó. Ví dụ, một người có nhà đất trước khi kết hôn nhưng sau đó làm thủ tục để cả hai vợ chồng cùng đứng tên, thì phần tài sản này có thể được xem là đã nhập vào khối tài sản chung.

Ngược lại, nếu bạn muốn giữ một tài sản là của riêng, hãy lưu giữ đầy đủ giấy tờ chứng minh nguồn gốc như hợp đồng tặng cho, văn bản khai nhận thừa kế, chứng từ mua bán từ trước hôn nhân. Khi có tranh chấp, chính những giấy tờ này là căn cứ để tòa án xác định tài sản đó không thuộc diện chia đôi.

Nguyên tắc chia tài sản khi ly hôn

Điều 59 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 quy định cách giải quyết tài sản khi ly hôn theo một trật tự ưu tiên rõ ràng.

Ưu tiên thỏa thuận. Trước hết, việc chia tài sản do vợ chồng tự thỏa thuận. Hai bên hoàn toàn có thể tự quyết định ai giữ nhà, ai giữ xe, chia tiền tiết kiệm ra sao, ai trả khoản nợ nào. Thỏa thuận này nên được lập thành văn bản rõ ràng để tránh tranh cãi về sau. Đây là cách giải quyết nhanh, ít tốn kém và giữ được sự tôn trọng giữa hai người.

Tòa án chia khi không thỏa thuận được. Nếu không đạt được thỏa thuận, một hoặc cả hai bên có quyền yêu cầu tòa án giải quyết. Khi đó, tài sản chung về nguyên tắc được chia đôi, nhưng không phải chia đôi một cách máy móc. Tòa án sẽ cân nhắc nhiều yếu tố để bảo đảm công bằng, gồm:

• Hoàn cảnh của gia đình và của vợ, chồng: tình trạng sức khỏe, khả năng lao động, thu nhập, nhu cầu về chỗ ở sau khi ly hôn.
• Công sức đóng góp của mỗi bên vào việc tạo lập, duy trì và phát triển khối tài sản chung. Đáng lưu ý, lao động của vợ hoặc chồng trong gia đình được coi như lao động có thu nhập; người nội trợ, chăm sóc con cái không vì thế mà bị xem là ít đóng góp hơn.
• Bảo vệ lợi ích chính đáng của mỗi bên trong sản xuất, kinh doanh và nghề nghiệp để các bên có điều kiện tiếp tục lao động tạo thu nhập. Chẳng hạn, người đang trực tiếp điều hành một cơ sở kinh doanh có thể được ưu tiên nhận cơ sở đó và thanh toán lại phần chênh lệch cho bên kia.
• Lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng. Nếu một bên có lỗi dẫn đến ly hôn, như ngoại tình, bạo lực gia đình, phá tán tài sản, thì đây là yếu tố được tòa án xem xét khi phân chia.

Tài sản riêng của ai thì vẫn thuộc quyền sở hữu của người đó, không đưa vào chia, trừ khi đã được nhập vào tài sản chung như trình bày ở trên.

Cách chia tài sản trên thực tế

Tài sản chung được chia bằng hiện vật; nếu không chia được bằng hiện vật thì chia theo giá trị. Bên nào nhận phần tài sản có giá trị lớn hơn phần mình được hưởng thì phải thanh toán khoản chênh lệch cho bên còn lại. Cách làm này rất phổ biến với nhà đất và tài sản không thể cắt đôi.

Ví dụ, căn nhà là tài sản chung nhưng không thể chia đôi về mặt vật lý, vợ chồng có thể thỏa thuận một người nhận nhà và trả lại cho người kia một nửa giá trị bằng tiền; hoặc bán nhà rồi chia tiền. Khi có tranh chấp về giá trị, tòa án có thể trưng cầu định giá tài sản để làm cơ sở phân chia.

Một số trường hợp thường gặp

Vấn đề nợ chung và nợ riêng

Khi chia tài sản, không thể bỏ qua các khoản nợ. Đối với nợ chung, vợ chồng chịu trách nhiệm liên đới, đặc biệt với những khoản vay phục vụ nhu cầu thiết yếu của gia đình như nuôi con, chữa bệnh, mua sắm phục vụ đời sống chung. Các khoản nợ này được phân chia cùng với quá trình chia tài sản, gắn với việc ai nhận tài sản hình thành từ khoản vay đó.

Đối với nợ riêng, người nào tự mình xác lập khoản vay vì mục đích riêng, không vì lợi ích chung của gia đình, thì về nguyên tắc người đó tự chịu trách nhiệm bằng tài sản riêng của mình. Vì vậy, việc xác định khoản nợ là chung hay riêng có ý nghĩa rất quan trọng và cần chứng cứ rõ ràng như hợp đồng vay, mục đích sử dụng khoản vay.

Quyền lợi của con chưa thành niên

Việc chia tài sản không được làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của con, nhất là con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình. Trên thực tế, người trực tiếp nuôi con, đặc biệt là nuôi con nhỏ, có thể được cân nhắc về nhu cầu chỗ ở để bảo đảm điều kiện chăm sóc con. Ngoài ra, tài sản riêng của con vẫn thuộc về con và không đưa vào khối tài sản chia của cha mẹ.

Thủ tục giải quyết

Vợ chồng có thể yêu cầu chia tài sản đồng thời với việc giải quyết ly hôn, hoặc tách riêng yêu cầu về tài sản. Trình tự cơ bản gồm:

1. Chuẩn bị hồ sơ, gồm đơn yêu cầu hoặc đơn khởi kiện, giấy tờ chứng minh quan hệ hôn nhân và các giấy tờ liên quan đến tài sản, khoản nợ.
2. Nộp hồ sơ đến tòa án có thẩm quyền. Từ đợt cải cách tổ chức tòa án năm 2025, việc giải quyết thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân khu vực.
3. Tòa án thụ lý, tiến hành hòa giải. Nếu hai bên thỏa thuận được thì tòa án công nhận sự thỏa thuận.
4. Trường hợp không thỏa thuận được, tòa án tiến hành thu thập chứng cứ, có thể định giá tài sản và đưa vụ việc ra xét xử để phân chia theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự.

Để quá trình diễn ra thuận lợi, bạn nên tập hợp sớm và đầy đủ các giấy tờ chứng minh nguồn gốc, giá trị tài sản cũng như công sức đóng góp của mình. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng thường giúp bảo vệ tốt hơn quyền lợi chính đáng và rút ngắn thời gian giải quyết.

Câu hỏi thường gặp

Tài sản chung có bắt buộc chia đôi 50/50 không?

Không hoàn toàn. Về nguyên tắc tài sản chung được chia đôi, nhưng tòa án còn cân nhắc hoàn cảnh của mỗi bên, công sức đóng góp, việc bảo vệ lợi ích chính đáng trong sản xuất kinh doanh và lỗi của mỗi bên. Vì vậy, tỷ lệ chia thực tế có thể chênh lệch để bảo đảm công bằng.

Nhà đất do một người đứng tên trước khi kết hôn có phải chia không?

Nếu đó là tài sản có trước hôn nhân và không được nhập vào tài sản chung thì vẫn là tài sản riêng, không đưa vào chia. Tuy nhiên, nếu sau khi kết hôn hai vợ chồng cùng đứng tên hoặc có thỏa thuận nhập vào của chung thì có thể được xem là tài sản chung. Chứng cứ về nguồn gốc và ý chí của các bên là yếu tố quyết định.

Ai vay nợ riêng thì ai chịu?

Đúng vậy. Khoản nợ do một người tự xác lập vì mục đích riêng, không vì lợi ích chung của gia đình, thì người đó tự chịu trách nhiệm bằng tài sản riêng. Ngược lại, nợ chung phát sinh vì nhu cầu thiết yếu của gia đình thì vợ chồng chịu trách nhiệm liên đới.

Người nội trợ, không đi làm có được chia tài sản không?

Có. Lao động của vợ hoặc chồng trong gia đình được coi như lao động có thu nhập. Việc chăm sóc con cái, quán xuyến gia đình được ghi nhận là công sức đóng góp vào khối tài sản chung, nên người nội trợ vẫn được bảo đảm quyền lợi khi chia tài sản.

Có thể tự thỏa thuận chia tài sản mà không cần ra tòa không?

Có. Pháp luật ưu tiên sự thỏa thuận của vợ chồng. Hai bên có thể tự phân chia và lập thành văn bản rõ ràng. Chỉ khi không thỏa thuận được thì mới cần yêu cầu Tòa án nhân dân khu vực giải quyết.