Giải quyết tranh chấp hợp đồng: 4 phương thức & Cách lựa chọn

Trong hoạt động kinh doanh, tranh chấp hợp đồng là điều khó tránh khỏi: một bên chậm thanh toán, giao hàng không đúng thỏa thuận, đơn phương chấm dứt hợp đồng, hoặc hai bên hiểu khác nhau về một điều khoản. Khi mâu thuẫn phát sinh, pháp luật Việt Nam cho phép các bên lựa chọn nhiều con đường để giải quyết, mỗi con đường có ưu điểm và giới hạn riêng.

Bài viết này được đội ngũ LTV Law biên soạn nhằm cung cấp cái nhìn tổng quan về bốn phương thức giải quyết tranh chấp hợp đồng phổ biến. Với từng phương thức cụ thể như trọng tài thương mại hay khởi kiện tại Tòa án, chúng tôi có bài viết chuyên sâu riêng và sẽ dẫn liên kết ở phần liên quan. Nội dung mang tính tham khảo chung, mỗi vụ việc cần được đánh giá theo hồ sơ và tình tiết riêng.

Tranh chấp hợp đồng là gì?

Tranh chấp hợp đồng là bất đồng, mâu thuẫn giữa các bên trong quá trình xác lập, thực hiện hoặc chấm dứt hợp đồng, liên quan đến quyền và nghĩa vụ đã thỏa thuận. Các dạng thường gặp gồm: không thanh toán hoặc chậm thanh toán, giao hàng thiếu về số lượng hoặc không đạt chất lượng, chậm bàn giao, vi phạm điều khoản độc quyền, đơn phương chấm dứt hợp đồng trái luật, tranh chấp về mức phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại.

Nguyên tắc chung là các bên được tự do thỏa thuận và tự định đoạt cách giải quyết, miễn là không trái quy định của pháp luật và không xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Vì vậy, hiểu rõ từng phương thức trước khi quyết định là bước quan trọng để bảo vệ quyền lợi của mình.

Bốn phương thức giải quyết tranh chấp hợp đồng phổ biến

Theo pháp luật Việt Nam, khi phát sinh tranh chấp hợp đồng, các bên có thể lựa chọn một hoặc kết hợp các phương thức sau: thương lượng, hòa giải, trọng tài thương mại và Tòa án. Trong thực tế, các bên thường bắt đầu từ những phương thức mềm dẻo như thương lượng, hòa giải, và chỉ đưa vụ việc ra trọng tài hoặc Tòa án khi không thể tự dàn xếp. Bốn phần dưới đây trình bày lần lượt bản chất, ưu điểm và hạn chế của từng phương thức.

1. Thương lượng

Thương lượng là việc các bên tự bàn bạc, trao đổi để dàn xếp mâu thuẫn mà không cần đến sự tham gia của bên thứ ba. Đây thường là bước đầu tiên và cũng là cách được khuyến khích khi tranh chấp còn ở mức có thể đối thoại.

Ưu điểm: nhanh gọn, ít tốn kém, chủ động về thời gian và nội dung; giữ được quan hệ hợp tác giữa các bên; bảo mật thông tin vì không có sự tham gia của cơ quan tài phán hay bên ngoài.

Hạn chế: kết quả phụ thuộc hoàn toàn vào thiện chí của mỗi bên; thỏa thuận đạt được qua thương lượng không có cơ chế cưỡng chế thi hành nếu về sau một bên không tự nguyện thực hiện. Do đó, khi thương lượng thành công, các bên nên lập thành văn bản rõ ràng để làm cơ sở cho các bước tiếp theo nếu cần.

2. Hòa giải

Hòa giải là phương thức có sự tham gia của một bên thứ ba trung lập, gọi là hòa giải viên, để hỗ trợ các bên tìm được tiếng nói chung và đi đến thỏa thuận. Hòa giải viên không phán xử mà đóng vai trò kết nối, gợi mở phương án. Hoạt động hòa giải thương mại được thực hiện theo pháp luật về hòa giải thương mại, hiện nay là Nghị định 22/2017/NĐ-CP.

Một điểm quan trọng: kết quả hòa giải thành có thể được Tòa án xem xét công nhận theo quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự. Khi được công nhận, kết quả hòa giải thành có giá trị thi hành, giúp khắc phục điểm yếu về khả năng cưỡng chế của thương lượng thuần túy.

Ưu điểm: linh hoạt về thủ tục, bảo mật, tiết kiệm thời gian và chi phí hơn so với tố tụng; giữ được quan hệ đối tác. Hạn chế: vẫn cần thiện chí của cả hai bên, không phải trường hợp nào cũng hòa giải thành, và nếu không thành thì các bên vẫn phải chuyển sang trọng tài hoặc Tòa án.

3. Trọng tài thương mại

Trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp do Hội đồng trọng tài tiến hành theo Luật Trọng tài thương mại 2010. Điều kiện tiên quyết để sử dụng trọng tài là các bên phải có thỏa thuận trọng tài. Thỏa thuận này có thể được xác lập trước khi xảy ra tranh chấp, thường là một điều khoản trong hợp đồng, hoặc sau khi tranh chấp đã phát sinh.

Phán quyết trọng tài là chung thẩm, tức là không bị kháng cáo và có giá trị thi hành đối với các bên. Trọng tài chỉ giải quyết những tranh chấp thuộc thẩm quyền và khi có thỏa thuận trọng tài hợp lệ.

Ưu điểm: bảo mật cao, thủ tục xét xử một cấp nên thường nhanh hơn tố tụng nhiều cấp; các bên có thể chọn trọng tài viên có chuyên môn phù hợp với lĩnh vực tranh chấp; đặc biệt thuận lợi với tranh chấp có yếu tố nước ngoài. Hạn chế: chi phí có thể cao; chỉ áp dụng khi có thỏa thuận trọng tài và tranh chấp thuộc thẩm quyền của trọng tài. Bạn có thể tìm hiểu chi tiết trong bài trọng tài thương mại.

4. Tòa án

Khởi kiện tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền là con đường tài phán nhà nước, được thực hiện theo Bộ luật Tố tụng Dân sự. Không cần thỏa thuận trước như trọng tài, một bên có thể chủ động nộp đơn khởi kiện khi cho rằng quyền lợi của mình bị xâm phạm.

Ưu điểm: có cơ chế cưỡng chế thi hành mạnh thông qua cơ quan thi hành án; không cần các bên thỏa thuận trước; có nhiều cấp xét xử như sơ thẩm, phúc thẩm, tạo cơ hội xem xét lại vụ việc. Hạn chế: thủ tục thường kéo dài, xét xử công khai nên không bảo đảm bảo mật, và các bên phải chịu án phí theo quy định.

Nếu chọn con đường này, bạn có thể tham khảo quy trình khởi kiện tranh chấp hợp đồng thương mại và lưu ý về thời hiệu khởi kiện tranh chấp thương mại để tránh mất quyền khởi kiện.

So sánh bốn phương thức giải quyết tranh chấp

Bảng dưới đây tóm tắt sự khác biệt giữa bốn phương thức theo một số tiêu chí thường được cân nhắc khi lựa chọn:

Lưu ý quan trọng: trọng tài và Tòa án thường loại trừ nhau

Một điểm dễ nhầm lẫn là quan hệ giữa thỏa thuận trọng tài và quyền khởi kiện tại Tòa án. Nếu các bên đã có thỏa thuận trọng tài hợp lệ, thì khi một bên khởi kiện ra Tòa án, về nguyên tắc Tòa án sẽ từ chối thụ lý và hướng dẫn các bên giải quyết bằng trọng tài, trừ trường hợp thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc không thể thực hiện được. Nói cách khác, hai phương thức này thường loại trừ lẫn nhau, các bên cần xác định rõ ngay từ khi ký hợp đồng.

Bên cạnh đó, dù chọn phương thức nào, các bên đều cần lưu ý đến thời hiệu khởi kiện. Nếu để quá thời hiệu mà không có căn cứ được xem xét lại, bên có quyền lợi bị xâm phạm có thể mất cơ hội yêu cầu cơ quan tài phán bảo vệ.

Điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng

Cách phòng ngừa tốt nhất là quy định rõ ràng ngay từ khi soạn thảo hợp đồng. Một điều khoản giải quyết tranh chấp nên nêu rõ:

• Phương thức giải quyết dự kiến, có thể quy định trình tự ưu tiên như thương lượng, hòa giải trước, rồi mới đến trọng tài hoặc Tòa án;
• Cơ quan giải quyết cụ thể: nếu chọn trọng tài thì ghi rõ trung tâm trọng tài; nếu chọn Tòa án thì xác định Tòa án có thẩm quyền;
• Luật áp dụng và ngôn ngữ giải quyết, đặc biệt cần thiết với hợp đồng có yếu tố nước ngoài;
• Cách thức thông báo, thời hạn cho từng bước để tránh kéo dài không cần thiết.

Một điều khoản được soạn cẩn thận sẽ giúp các bên tiết kiệm thời gian, chi phí và giảm rủi ro tranh cãi về thẩm quyền khi tranh chấp thực sự xảy ra. Nếu cần hỗ trợ, bạn có thể tham khảo dịch vụ tư vấn soạn thảo hợp đồng.

Cách lựa chọn phương thức phù hợp

Không có phương thức nào tốt nhất cho mọi trường hợp; lựa chọn phù hợp phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể. Một số yếu tố nên cân nhắc:

• Giá trị tranh chấp: với tranh chấp giá trị nhỏ, thương lượng hoặc hòa giải thường hiệu quả về chi phí; tranh chấp lớn có thể cần cơ chế tài phán rõ ràng hơn.
• Mong muốn bảo mật: nếu muốn giữ kín thông tin, thương lượng, hòa giải hoặc trọng tài phù hợp hơn xét xử công khai tại Tòa án.
• Quan hệ đối tác: nếu muốn tiếp tục hợp tác lâu dài, các phương thức mềm dẻo giúp giữ quan hệ tốt hơn.
• Yếu tố nước ngoài: tranh chấp có bên nước ngoài thường cân nhắc trọng tài do thuận lợi về thi hành và trung lập.
• Khả năng thi hành: nếu lo ngại bên kia không tự nguyện thực hiện, cần ưu tiên phương thức có cơ chế thi hành như trọng tài hoặc Tòa án.

Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp áp dụng cách tiếp cận theo bậc thang: thử thương lượng, rồi hòa giải, và chỉ đưa ra trọng tài hoặc Tòa án khi cần thiết. Khi phải tranh tụng, việc chuẩn bị hồ sơ và chiến lược kỹ lưỡng là rất quan trọng; bạn có thể tham khảo dịch vụ tranh tụng thương mại.

Câu hỏi thường gặp

Có bắt buộc thương lượng, hòa giải trước khi khởi kiện không?

Về nguyên tắc, thương lượng và hòa giải là tự nguyện, không bắt buộc trong mọi trường hợp. Tuy nhiên, nếu hợp đồng có điều khoản yêu cầu thương lượng hoặc hòa giải trước, các bên nên tuân thủ trình tự đã cam kết trước khi đưa vụ việc ra trọng tài hay Tòa án.

Kết quả thương lượng, hòa giải có giá trị bắt buộc không?

Thỏa thuận qua thương lượng dựa trên sự tự nguyện, không có cơ chế cưỡng chế nếu một bên không thực hiện. Kết quả hòa giải thành có thể được Tòa án công nhận theo Bộ luật Tố tụng Dân sự và khi đó có giá trị thi hành.

Không có thỏa thuận trọng tài thì có dùng trọng tài được không?

Không. Trọng tài chỉ giải quyết khi các bên có thỏa thuận trọng tài, được lập trước hoặc sau khi tranh chấp phát sinh. Nếu không có thỏa thuận này, các bên có thể lựa chọn khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền.

Đã có thỏa thuận trọng tài thì có kiện ra Tòa án được không?

Nếu thỏa thuận trọng tài hợp lệ, Tòa án thường từ chối thụ lý và hướng các bên giải quyết bằng trọng tài, trừ khi thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc không thể thực hiện được. Vì vậy cần xác định rõ phương thức ngay từ khi ký hợp đồng.

Phán quyết trọng tài có bị kháng cáo không?

Phán quyết trọng tài là chung thẩm, không bị kháng cáo và có giá trị thi hành. Trong một số trường hợp luật định, một bên có thể yêu cầu Tòa án xem xét hủy phán quyết trọng tài, nhưng đây là thủ tục riêng chứ không phải kháng cáo theo nghĩa thông thường.

Kết luận

Giải quyết tranh chấp hợp đồng có bốn con đường phổ biến: thương lượng, hòa giải, trọng tài thương mại và Tòa án. Mỗi phương thức có sự cân bằng riêng giữa chi phí, thời gian, tính bảo mật, khả năng thi hành và điều kiện áp dụng. Việc lựa chọn nên căn cứ vào giá trị tranh chấp, mong muốn bảo mật, quan hệ đối tác, yếu tố nước ngoài và khả năng thi hành, đồng thời cần quy định rõ điều khoản giải quyết tranh chấp ngay từ khâu soạn thảo hợp đồng.

Nếu bạn đang gặp tranh chấp hợp đồng hoặc muốn rà soát điều khoản giải quyết tranh chấp trước khi ký kết, đội ngũ LTV Law sẵn sàng trao đổi để đánh giá tình huống cụ thể và gợi ý phương án phù hợp. Vui lòng liên hệ với chúng tôi để được hỗ trợ.