Trọng tài thương mại và Toà án: nên chọn cách nào để giải quyết tranh chấp?

Khi phát sinh tranh chấp trong kinh doanh, doanh nghiệp có thể lựa chọn giải quyết tại Toà án hoặc bằng Trọng tài thương mại. Việc chọn đúng phương thức — thậm chí ngay từ khi soạn thảo hợp đồng — ảnh hưởng lớn đến chi phí, thời gian, tính bảo mật và khả năng thi hành kết quả.

Bài viết của LTV Law so sánh hai phương thức theo Luật Trọng tài thương mại 2010, giúp bạn quyết định phù hợp.

Trọng tài thương mại và Toà án khác nhau ở đâu?

Trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp do các bên thỏa thuận, được tiến hành theo Luật Trọng tài thương mại 2010. Điều kiện tiên quyết: các bên phải có thỏa thuận trọng tài (ghi trong hợp đồng hoặc lập thành thỏa thuận riêng) và tranh chấp thuộc thẩm quyền của trọng tài (chủ yếu là tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại).

Ưu điểm của trọng tài thương mại

• Bảo mật: phiên họp giải quyết tranh chấp được tiến hành không công khai, phù hợp với doanh nghiệp muốn giữ kín thông tin;
• Nhanh gọn, chung thẩm: phán quyết trọng tài là chung thẩm, có hiệu lực thi hành ngay và không bị kháng cáo — khác với toà án có hai cấp xét xử;
• Quyền chủ động: các bên được chọn trọng tài viên có chuyên môn, chọn địa điểm, ngôn ngữ giải quyết;
• Thi hành quốc tế: phán quyết trọng tài được công nhận và cho thi hành tại hơn 170 quốc gia theo Công ước New York 1958 — lợi thế lớn với hợp đồng có yếu tố nước ngoài.

Hạn chế cần cân nhắc

Trọng tài cũng có mặt hạn chế: chi phí trọng tài thường cao hơn án phí toà án; hội đồng trọng tài không có quyền lực nhà nước nên một số biện pháp (như cưỡng chế, kê biên) vẫn phải nhờ đến toà án và cơ quan thi hành án; và phán quyết trọng tài có thể bị toà án tuyên hủy trong một số trường hợp luật định (ví dụ vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng).

Khi nào nên chọn toà án?

Toà án phù hợp khi các bên không có thỏa thuận trọng tài, khi cần án phí thấp, hoặc khi cần quyền lực cưỡng chế nhà nước mạnh mẽ. Toà án xét xử công khai, có hai cấp (sơ thẩm và phúc thẩm) nên có cơ hội kháng cáo, nhưng cũng vì vậy mà thời gian giải quyết thường kéo dài hơn.

Trình tự tố tụng trọng tài

Quá trình giải quyết một vụ tranh chấp bằng trọng tài theo Luật Trọng tài thương mại 2010 thường trải qua các bước chính sau:

• Nộp đơn khởi kiện: nguyên đơn gửi đơn khởi kiện đến trung tâm trọng tài (nếu giải quyết bằng trọng tài quy chế) hoặc gửi cho bị đơn (nếu là trọng tài vụ việc), kèm theo thỏa thuận trọng tài và các tài liệu, chứng cứ liên quan;
• Bị đơn nộp bản tự bảo vệ: bị đơn trình bày ý kiến, có thể đưa ra yêu cầu phản tố;
• Thành lập hội đồng trọng tài: hội đồng gồm một hoặc ba trọng tài viên do các bên lựa chọn hoặc do trung tâm trọng tài chỉ định theo quy tắc tố tụng;
• Chuẩn bị và mở phiên họp giải quyết tranh chấp: hội đồng nghiên cứu hồ sơ, có thể tổ chức hòa giải, xác minh sự việc, thu thập chứng cứ và triệu tập người làm chứng khi cần; phiên họp được tiến hành không công khai;
• Ra phán quyết trọng tài: hội đồng trọng tài ra phán quyết theo nguyên tắc đa số; phán quyết được lập bằng văn bản và gửi cho các bên.

Trong quá trình tố tụng, một bên có quyền yêu cầu hội đồng trọng tài hoặc toà án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để bảo toàn tài sản, chứng cứ.

Giá trị và thi hành phán quyết trọng tài

Phán quyết trọng tài là chung thẩm, có hiệu lực kể từ ngày ban hành và ràng buộc các bên. Nếu bên phải thi hành không tự nguyện thi hành và cũng không yêu cầu hủy phán quyết, bên được thi hành có quyền làm đơn yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền tổ chức thi hành. Nhờ cơ chế này, phán quyết trọng tài được bảo đảm thi hành bằng quyền lực nhà nước tương tự bản án của toà án.

Hủy phán quyết trọng tài

Trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày nhận được phán quyết, một bên có quyền làm đơn yêu cầu toà án cấp tỉnh hủy phán quyết trọng tài nếu thuộc các trường hợp luật định, chẳng hạn: không có thỏa thuận trọng tài hoặc thỏa thuận trọng tài vô hiệu; thành phần hội đồng trọng tài hoặc thủ tục tố tụng không phù hợp với thỏa thuận của các bên hoặc trái quy định của luật; phán quyết trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam. Toà án chỉ xem xét về mặt thủ tục và căn cứ hủy, không xét xử lại nội dung tranh chấp.

Các trung tâm trọng tài tại Việt Nam

Doanh nghiệp có thể lựa chọn giải quyết tại một trung tâm trọng tài được cấp phép hoạt động ở Việt Nam. Trung tâm được biết đến rộng rãi nhất là Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) bên cạnh Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam. Khi soạn thảo hợp đồng, các bên nên ghi rõ tên trung tâm trọng tài, quy tắc tố tụng áp dụng, số lượng trọng tài viên, địa điểm và ngôn ngữ giải quyết để tránh tranh cãi về thẩm quyền về sau.

Câu hỏi thường gặp

Không có thỏa thuận trọng tài thì có kiện ra trọng tài được không?

Không. Trọng tài chỉ có thẩm quyền khi các bên có thỏa thuận trọng tài. Không có thỏa thuận thì phải giải quyết tại toà án.

Phán quyết trọng tài có kháng cáo được không?

Không. Phán quyết trọng tài là chung thẩm, không bị kháng cáo. Tuy nhiên một bên có thể yêu cầu toà án hủy phán quyết trong các trường hợp luật định.

Nên đưa điều khoản trọng tài vào hợp đồng khi nào?

Nên cân nhắc ngay khi soạn thảo hợp đồng, đặc biệt với hợp đồng giá trị lớn hoặc có yếu tố nước ngoài, để chủ động về phương thức và nơi giải quyết tranh chấp về sau.

Kết luận

Trọng tài thương mại có ưu thế về bảo mật, tốc độ, tính chung thẩm và khả năng thi hành quốc tế, nhưng chi phí cao hơn và cần có thỏa thuận trọng tài từ trước. Toà án phù hợp khi cần án phí thấp và quyền lực cưỡng chế. Lựa chọn tối ưu phụ thuộc vào từng hợp đồng cụ thể. LTV Law hỗ trợ tư vấn soạn thảo hợp đồng (gồm điều khoản trọng tài) và tranh tụng thương mại. Liên hệ để được tư vấn.