Tên thương mại: Điều kiện bảo hộ, Phân biệt với nhãn hiệu & Lưu ý

Tên thương mại là một trong những đối tượng của quyền sở hữu công nghiệp nhưng lại thường bị nhầm lẫn với tên doanh nghiệp và nhãn hiệu. Nhiều chủ thể kinh doanh cho rằng đã đăng ký tên doanh nghiệp là đương nhiên được bảo hộ đầy đủ, hoặc ngược lại nghĩ rằng phải đi đăng ký thì tên thương mại mới có giá trị. Bài viết dưới đây trình bày một cách có hệ thống khái niệm, điều kiện bảo hộ, cơ chế xác lập quyền, việc chuyển nhượng và những điểm cần lưu ý về tên thương mại theo Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành (văn bản hợp nhất, đã được sửa đổi bổ sung năm 2022).

Tên thương mại là gì?

Theo Luật Sở hữu trí tuệ, tên thương mại là tên gọi của tổ chức, cá nhân dùng trong hoạt động kinh doanh để phân biệt chủ thể kinh doanh mang tên gọi đó với chủ thể kinh doanh khác trong cùng lĩnh vực và khu vực kinh doanh. Nói cách khác, tên thương mại gắn với chính chủ thể kinh doanh, giúp khách hàng và đối tác nhận biết đây là ai chứ không phải nhận biết một sản phẩm hay dịch vụ cụ thể.

Khu vực kinh doanh ở đây được hiểu là khu vực địa lý nơi chủ thể kinh doanh có bạn hàng, khách hàng hoặc có danh tiếng. Đây là điểm rất quan trọng, bởi vì phạm vi bảo hộ của tên thương mại không phải là toàn quốc một cách mặc nhiên, mà giới hạn trong cùng lĩnh vực và cùng khu vực kinh doanh nơi tên thương mại thực sự được sử dụng và được biết đến.

Tên thương mại có thể trùng với phần tên riêng trong tên doanh nghiệp, nhưng bản chất pháp lý của hai khái niệm này không đồng nhất. Một chủ thể có thể có tên doanh nghiệp đăng ký theo Luật Doanh nghiệp, đồng thời sử dụng một phần trong tên đó làm tên thương mại trong giao dịch kinh doanh thực tế.

Điều kiện bảo hộ tên thương mại

Điều 76 Luật Sở hữu trí tuệ quy định điều kiện chung để tên thương mại được bảo hộ: tên thương mại được bảo hộ nếu có khả năng phân biệt chủ thể kinh doanh mang tên thương mại đó với chủ thể kinh doanh khác trong cùng lĩnh vực và khu vực kinh doanh.

Như vậy, tiêu chí cốt lõi để một tên gọi được thừa nhận là tên thương mại được bảo hộ chính là khả năng phân biệt. Một tên gọi chung chung, mô tả thuần túy loại hình hoạt động mà không có yếu tố giúp nhận biết ra một chủ thể cụ thể thì khó được coi là tên thương mại được bảo hộ. Điều kiện này phải được xem xét gắn với hai giới hạn luôn đi kèm là cùng lĩnh vực kinh doanh và cùng khu vực kinh doanh.

Khả năng phân biệt của tên thương mại

Điều 78 Luật Sở hữu trí tuệ cụ thể hóa thế nào là tên thương mại có khả năng phân biệt. Theo đó, tên thương mại được coi là có khả năng phân biệt khi đáp ứng đồng thời các yêu cầu sau:

• Chứa thành phần tên riêng, trừ trường hợp tên thương mại đó đã được biết đến rộng rãi do sử dụng;
• Không trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn với tên thương mại mà người khác đã sử dụng trước trong cùng lĩnh vực và khu vực kinh doanh;
• Không trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn với nhãn hiệu của người khác hoặc với chỉ dẫn địa lý đã được bảo hộ trước ngày tên thương mại đó được sử dụng.

Thành phần tên riêng là yếu tố then chốt tạo nên khả năng phân biệt. Bên cạnh đó, việc đánh giá còn phải đặt trong tương quan với các đối tượng đã tồn tại trước, gồm tên thương mại, nhãn hiệu và chỉ dẫn địa lý của người khác. Chính vì thế, trước khi lựa chọn và sử dụng một tên thương mại, chủ thể kinh doanh nên tra cứu, rà soát để tránh trùng lặp hoặc gây nhầm lẫn với các đối tượng đã được xác lập quyền trước đó.

Đối tượng không được bảo hộ với danh nghĩa tên thương mại

Không phải tên gọi nào cũng có thể trở thành tên thương mại được pháp luật bảo hộ. Điều 77 Luật Sở hữu trí tuệ quy định các đối tượng không được bảo hộ với danh nghĩa tên thương mại, trong đó có tên của cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp hoặc chủ thể khác nếu tên gọi của các đối tượng này không liên quan đến hoạt động kinh doanh.

Quy định này phản ánh đúng bản chất của tên thương mại: đây là tên gọi được dùng trong hoạt động kinh doanh và để phân biệt các chủ thể kinh doanh với nhau. Những tên gọi mang tính hành chính, chính trị, xã hội mà không gắn với hoạt động kinh doanh thì không thuộc phạm vi điều chỉnh của chế định tên thương mại.

Xác lập quyền đối với tên thương mại: không cần đăng ký

Đây là điểm mấu chốt và cũng là điểm khác biệt lớn nhất so với nhãn hiệu. Quyền sở hữu công nghiệp đối với tên thương mại được xác lập trên cơ sở sử dụng hợp pháp tên thương mại đó, mà không cần thực hiện thủ tục đăng ký tại Cục Sở hữu trí tuệ.

Nói cách khác, chủ thể kinh doanh không nộp đơn để được cấp văn bằng bảo hộ tên thương mại như đối với nhãn hiệu. Thay vào đó, chính việc sử dụng tên thương mại một cách hợp pháp, liên tục và công khai trong hoạt động kinh doanh làm phát sinh quyền. Khi có tranh chấp, chủ thể sẽ cần chứng minh quá trình sử dụng của mình, chẳng hạn thông qua hồ sơ giao dịch, hóa đơn, chứng từ, tài liệu quảng bá, biển hiệu và các bằng chứng thể hiện thời điểm bắt đầu cũng như phạm vi sử dụng.

Do quyền phát sinh từ việc sử dụng thực tế, thời điểm sử dụng trước hay sau có ý nghĩa quyết định trong việc xác định ai được ưu tiên bảo hộ. Vì vậy, việc lưu giữ đầy đủ các bằng chứng về quá trình sử dụng tên thương mại là hết sức cần thiết, dù pháp luật không đòi hỏi thủ tục đăng ký.

Phân biệt tên thương mại, nhãn hiệu và tên doanh nghiệp

Ba khái niệm này rất dễ bị nhầm lẫn trong thực tế. Bảng dưới đây giúp phân biệt tên thương mại với nhãn hiệu và tên doanh nghiệp trên các tiêu chí cơ bản.

Cần lưu ý rằng tên thương mại và nhãn hiệu là hai đối tượng độc lập nhưng có thể liên quan chặt chẽ. Một phần tên riêng trong tên thương mại hoàn toàn có thể được đăng ký làm nhãn hiệu để có thêm cơ chế bảo hộ. Nếu bạn muốn hiểu rõ hơn về nhãn hiệu, có thể tham khảo bài viết nhãn hiệu là gì và bài điều kiện bảo hộ nhãn hiệu. Ngoài ra, sự khác nhau giữa nhãn hiệu và thương hiệu cũng được phân tích trong bài phân biệt nhãn hiệu và thương hiệu.

Chuyển nhượng quyền đối với tên thương mại

Điều 139 Luật Sở hữu trí tuệ quy định điều kiện hạn chế đối với việc chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp, trong đó có tên thương mại. Theo đó, quyền đối với tên thương mại chỉ được chuyển nhượng cùng với việc chuyển nhượng toàn bộ cơ sở kinh doanh và hoạt động kinh doanh dưới tên thương mại đó.

Quy định này xuất phát từ đặc thù tên thương mại gắn liền với uy tín và danh tiếng của chủ thể kinh doanh. Không thể tách tên thương mại ra khỏi cơ sở kinh doanh để bán riêng, bởi điều đó dễ gây nhầm lẫn cho khách hàng về chủ thể mà họ tin tưởng. Cũng vì vậy, khác với nhãn hiệu, tên thương mại không được chuyển quyền sử dụng cho người khác thông qua hợp đồng cấp phép, hay còn gọi là hợp đồng li-xăng. Người muốn tiếp tục dùng tên thương mại phải nhận chuyển giao toàn bộ cơ sở và hoạt động kinh doanh gắn với tên đó.

Hành vi xâm phạm quyền và lưu ý thực tế

Hành vi xâm phạm quyền đối với tên thương mại được hiểu là việc sử dụng chỉ dẫn thương mại trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn với tên thương mại của người khác cho cùng loại sản phẩm, dịch vụ, làm cho người tiêu dùng hiểu sai về chủ thể kinh doanh, cơ sở kinh doanh hay hoạt động kinh doanh. Khi bị xâm phạm, chủ thể có quyền yêu cầu chấm dứt hành vi, xin lỗi, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại theo quy định.

Trên thực tế, do tên thương mại chỉ được bảo hộ trong cùng lĩnh vực và khu vực kinh doanh, phạm vi bảo hộ của nó hẹp hơn nhiều so với nhãn hiệu đã đăng ký có hiệu lực trên toàn quốc. Vì vậy, một khuyến nghị quan trọng đối với chủ thể kinh doanh là nên đăng ký nhãn hiệu cho phần tên riêng đặc trưng của mình. Việc đăng ký nhãn hiệu giúp bảo hộ mạnh hơn, rộng hơn và rõ ràng hơn, tạo cơ sở pháp lý vững chắc khi xử lý hành vi xâm phạm.

Bên cạnh đó, chủ thể kinh doanh nên chủ động tra cứu trước khi lựa chọn tên gọi, sử dụng tên thương mại một cách nhất quán, công khai và lưu giữ đầy đủ bằng chứng sử dụng. Nếu cần triển khai thủ tục đăng ký để bảo hộ phần tên riêng dưới dạng nhãn hiệu, bạn có thể tham khảo dịch vụ đăng ký nhãn hiệu của chúng tôi.

Câu hỏi thường gặp về tên thương mại

Tên thương mại có phải đăng ký không?

Không. Quyền đối với tên thương mại được xác lập trên cơ sở sử dụng hợp pháp mà không cần thực hiện thủ tục đăng ký tại Cục Sở hữu trí tuệ. Đây là điểm khác biệt căn bản so với nhãn hiệu, vốn được bảo hộ thông qua đăng ký và cấp văn bằng, trừ trường hợp nhãn hiệu nổi tiếng.

Tên thương mại và tên doanh nghiệp có giống nhau không?

Không đồng nhất. Tên doanh nghiệp là tên đăng ký theo Luật Doanh nghiệp tại cơ quan đăng ký kinh doanh, còn tên thương mại là tên gọi dùng trong hoạt động kinh doanh để phân biệt các chủ thể kinh doanh. Trên thực tế, phần tên riêng của hai loại tên này thường trùng nhau, nhưng bản chất pháp lý và cơ chế bảo hộ là khác nhau.

Tên thương mại được bảo hộ trong phạm vi nào?

Tên thương mại được bảo hộ trong phạm vi cùng lĩnh vực và cùng khu vực kinh doanh nơi tên đó được sử dụng và được biết đến. Đây là phạm vi hẹp hơn so với nhãn hiệu đã đăng ký, vốn được bảo hộ trên toàn quốc theo nhóm hàng hóa, dịch vụ.

Có thể bán riêng tên thương mại không?

Không. Quyền đối với tên thương mại chỉ được chuyển nhượng cùng với việc chuyển nhượng toàn bộ cơ sở kinh doanh và hoạt động kinh doanh dưới tên thương mại đó. Tên thương mại cũng không được chuyển quyền sử dụng riêng lẻ cho người khác.

Nên bảo hộ bằng tên thương mại hay đăng ký nhãn hiệu?

Hai cơ chế này bổ sung cho nhau. Tên thương mại phát sinh quyền từ việc sử dụng nhưng phạm vi hẹp. Để được bảo hộ mạnh và rộng hơn, chủ thể kinh doanh nên đăng ký nhãn hiệu cho phần tên riêng đặc trưng. Kết hợp cả hai giúp bảo vệ tốt hơn danh tiếng và dấu hiệu nhận biết của mình.

Kết luận

Tên thương mại là tên gọi của chủ thể kinh doanh, được bảo hộ trên cơ sở sử dụng hợp pháp mà không cần đăng ký, với điều kiện có khả năng phân biệt trong cùng lĩnh vực và khu vực kinh doanh. So với nhãn hiệu và tên doanh nghiệp, tên thương mại có bản chất, cách xác lập quyền, phạm vi và cơ chế chuyển nhượng riêng. Do phạm vi bảo hộ tương đối hẹp, việc kết hợp giữa sử dụng tên thương mại đúng cách và đăng ký nhãn hiệu cho phần tên riêng sẽ mang lại sự bảo vệ toàn diện hơn. Nếu bạn cần tư vấn về bảo hộ tên thương mại, đăng ký nhãn hiệu hoặc xử lý tranh chấp liên quan, đội ngũ LTV Law sẵn sàng đồng hành cùng bạn qua trang dịch vụ của chúng tôi.