Lãi chậm thanh toán: Cách tính, Mức lãi & Căn cứ pháp lý

Lãi chậm thanh toán (còn gọi là lãi chậm trả) là khoản lãi mà bên có nghĩa vụ trả tiền phải trả thêm cho bên có quyền khi chậm thực hiện nghĩa vụ thanh toán. Khoản lãi này được tính trên số tiền chậm trả, tương ứng với thời gian chậm. Đây là vấn đề thường gặp trong hầu hết các quan hệ hợp đồng có nghĩa vụ trả tiền, từ hợp đồng mua bán, cung ứng dịch vụ đến hợp đồng vay. Bài viết trình bày khái niệm, cách tính, mức lãi và căn cứ pháp lý theo Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Thương mại 2005 để bạn tham khảo khi soạn thảo hợp đồng cũng như khi đòi khoản tiền chậm trả.

Lãi chậm thanh toán là gì?

Lãi chậm thanh toán là khoản tiền phát sinh khi một bên đã đến hạn phải trả tiền nhưng không trả hoặc trả không đủ. Về bản chất, đây là hệ quả pháp lý của việc chậm thực hiện nghĩa vụ thanh toán: bên chậm trả đã giữ và sử dụng một khoản tiền lẽ ra phải chuyển cho bên có quyền, nên phải bù đắp cho bên có quyền bằng một khoản lãi tính trên số tiền chậm trả tương ứng với thời gian chậm.

Cần phân biệt khoản lãi này với tiền phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại. Lãi chậm trả gắn liền với riêng nghĩa vụ trả tiền và được tính theo số tiền cùng thời gian chậm; trong khi phạt vi phạm chỉ áp dụng khi các bên có thỏa thuận, còn bồi thường thiệt hại đòi hỏi phải chứng minh thiệt hại thực tế. Vì vậy, ngay cả khi hợp đồng không có điều khoản phạt, bên bị chậm trả vẫn có thể yêu cầu lãi chậm thanh toán theo quy định của pháp luật.

Lãi chậm thanh toán trong giao dịch dân sự (Điều 357 Bộ luật Dân sự 2015)

Theo Điều 357 Bộ luật Dân sự 2015, trường hợp bên có nghĩa vụ chậm trả tiền thì bên đó phải trả lãi đối với số tiền chậm trả tương ứng với thời gian chậm trả. Đây là căn cứ chung để yêu cầu lãi chậm thanh toán trong các quan hệ dân sự.

Về mức lãi suất, Điều 357 dẫn chiếu tới lãi suất được xác định theo thỏa thuận của các bên, nhưng thỏa thuận đó không được vượt quá mức trần quy định tại khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015. Cụ thể:

• Nếu các bên có thỏa thuận về lãi suất chậm trả: áp dụng theo thỏa thuận, nhưng không được vượt quá 20%/năm của số tiền chậm trả (mức trần tại khoản 1 Điều 468). Phần lãi suất thỏa thuận vượt quá mức trần thì không có hiệu lực.
• Nếu các bên không có thỏa thuận về lãi suất chậm trả: áp dụng lãi suất theo khoản 2 Điều 468, bằng 50% mức trần nêu trên, tức là 10%/năm của số tiền chậm trả tại thời điểm trả nợ.

Như vậy, trong giao dịch dân sự, kể cả khi hợp đồng bỏ trống điều khoản lãi chậm trả, bên có quyền vẫn có cơ sở để yêu cầu lãi ở mức 10%/năm trên số tiền chậm trả.

Lãi đối với nghĩa vụ trả nợ vay (Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015)

Với hợp đồng vay tài sản là tiền, việc chậm trả có cơ chế riêng tại Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015, cần tách bạch với lãi chậm trả nói chung:

• Lãi trên nợ gốc quá hạn: đối với khoản vay có lãi mà khi đến hạn bên vay không trả hoặc trả không đầy đủ, bên vay phải trả lãi trên nợ gốc quá hạn chưa trả bằng 150% lãi suất vay theo hợp đồng tương ứng với thời gian chậm trả, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
• Lãi trên nợ lãi chưa trả: bên vay còn phải trả lãi trên phần lãi theo lãi suất mà pháp luật quy định đối với khoản tiền lãi chậm trả này, tương ứng với thời gian chậm trả.

Do có sự khác biệt về cách tính, khi tranh chấp về khoản vay, các bên cần xác định rõ đang tính lãi trên nợ gốc trong hạn, lãi trên nợ gốc quá hạn hay lãi trên nợ lãi. Nội dung chi tiết về hợp đồng vay được trình bày trong bài hợp đồng vay tài sản.

Lãi chậm thanh toán trong hoạt động thương mại (Điều 306 Luật Thương mại 2005)

Đối với các giao dịch giữa thương nhân trong hoạt động thương mại, quy định áp dụng là Điều 306 Luật Thương mại 2005. Theo đó, trường hợp bên vi phạm hợp đồng chậm thanh toán tiền hàng hay chậm thanh toán thù lao dịch vụ và các chi phí hợp lý khác thì bên bị vi phạm hợp đồng có quyền yêu cầu trả tiền lãi trên số tiền chậm trả đó theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán tương ứng với thời gian chậm trả, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.

Điểm khác biệt cơ bản so với giao dịch dân sự là ở căn cứ xác định mức lãi. Trong khi giao dịch dân sự lấy mốc theo thỏa thuận không vượt trần 20%/năm hoặc mức 10%/năm khi không thỏa thuận, thì hoạt động thương mại lấy mốc theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán. Trên thực tế, mức lãi suất nợ quá hạn trung bình thường được xác định trên cơ sở lãi suất nợ quá hạn của một số ngân hàng thương mại đối với loại cho vay tương ứng tại thời điểm thanh toán; khi khởi kiện, bên yêu cầu cần cung cấp căn cứ về mức lãi suất này để tòa án xem xét.

Các chế tài khác trong quan hệ thương mại như phạt vi phạm, buộc thực hiện đúng hợp đồng, bồi thường thiệt hại được đề cập trong bài chế tài trong thương mại.

Bảng phân biệt lãi chậm trả dân sự và lãi chậm trả thương mại

Bảng dưới đây tóm tắt sự khác nhau giữa hai trường hợp để bạn xác định đúng căn cứ và cách tính mức lãi:

Tiêu chí	Giao dịch dân sự	Hoạt động thương mại
Căn cứ pháp lý	Điều 357 và Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015	Điều 306 Luật Thương mại 2005
Phạm vi áp dụng	Quan hệ dân sự nói chung có nghĩa vụ trả tiền	Hợp đồng thương mại giữa thương nhân (mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ...)
Mức lãi khi có thỏa thuận	Theo thỏa thuận nhưng không vượt quá 20%/năm số tiền chậm trả	Theo thỏa thuận khác nếu có (được ưu tiên áp dụng)
Mức lãi khi không thỏa thuận	Bằng 50% mức trần, tức 10%/năm số tiền chậm trả	Theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán
Thời gian tính lãi	Tương ứng với thời gian chậm trả	Tương ứng với thời gian chậm trả

Cách tính tiền lãi chậm thanh toán

Công thức chung để tính tiền lãi chậm thanh toán như sau:

Tiền lãi = Số tiền chậm trả × Lãi suất áp dụng × Thời gian chậm trả

Trong đó cần xác định rõ ba yếu tố:

• Số tiền chậm trả: phần nghĩa vụ thanh toán đã đến hạn mà bên có nghĩa vụ chưa trả hoặc chưa trả đủ.
• Lãi suất áp dụng: xác định theo giao dịch dân sự hay thương mại như trình bày ở trên.
• Thời gian chậm trả: tính từ ngày đến hạn thanh toán đến ngày thực tế thanh toán (hoặc đến thời điểm xét xử tùy yêu cầu).

Ví dụ minh họa (giả sử): một khoản tiền hàng 200 triệu đồng bị chậm thanh toán 6 tháng. Giả sử lãi suất áp dụng là 10%/năm, thì tiền lãi chậm trả được tính bằng 200 triệu × 10%/năm × 6/12 năm, tức khoảng 10 triệu đồng. Đây chỉ là ví dụ để hình dung công thức; mức lãi suất thực tế cần xác định theo đúng loại giao dịch và căn cứ pháp lý tương ứng.

Phân biệt lãi trên nợ gốc và lãi chậm trả

Trong nhiều tranh chấp, các bên nhầm lẫn giữa hai loại lãi có bản chất khác nhau:

• Lãi trên nợ gốc (lãi vay): là khoản lãi tính trên số tiền gốc do các bên thỏa thuận trong hợp đồng vay, phát sinh cho việc sử dụng vốn trong thời hạn vay, không phụ thuộc vào việc có vi phạm hay không.
• Lãi chậm trả: là khoản lãi phát sinh do vi phạm nghĩa vụ thanh toán, tức khi đến hạn mà không trả hoặc trả không đủ, tính trên số tiền chậm trả trong thời gian chậm.

Một khoản nợ có thể đồng thời phát sinh cả hai loại lãi: lãi trong hạn theo hợp đồng và lãi do chậm trả sau khi đến hạn. Việc xác định đúng từng loại giúp tính toán chính xác số tiền phải trả và tránh yêu cầu vượt quá quy định của pháp luật.

Lưu ý thực tế khi áp dụng và đòi lãi chậm thanh toán

Để bảo vệ quyền lợi của mình, các bên nên chú ý một số điểm sau:

• Ghi rõ điều khoản trong hợp đồng: nên có điều khoản về thời hạn thanh toán, lãi chậm thanh toán hoặc phạt chậm trả, phương thức xác định mức lãi để hạn chế tranh cãi về sau. Lưu ý mức lãi thỏa thuận trong giao dịch dân sự không được vượt trần 20%/năm.
• Thu thập chứng từ: lưu giữ hóa đơn, biên bản giao nhận, đối chiếu công nợ, thông báo nhắc nợ để chứng minh thời điểm đến hạn và thời điểm thực trả.
• Xác định đúng loại giao dịch: giao dịch dân sự hay thương mại quyết định căn cứ và cách tính mức lãi, từ đó ảnh hưởng trực tiếp tới số tiền được chấp nhận.
• Chuẩn bị khi khởi kiện: cần chứng minh rõ số tiền chậm trả, thời gian chậm và cơ sở xác định mức lãi; với giao dịch thương mại, cần tài liệu về lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán.

Câu hỏi thường gặp

Hợp đồng không có điều khoản lãi chậm trả thì có đòi được lãi không?

Có. Trong giao dịch dân sự, kể cả khi không thỏa thuận, bên có quyền vẫn được yêu cầu lãi chậm trả theo mức 10%/năm trên số tiền chậm trả (khoản 2 Điều 468, dẫn chiếu từ Điều 357). Trong hoạt động thương mại, áp dụng lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường theo Điều 306 Luật Thương mại 2005.

Mức lãi suất chậm trả tối đa trong giao dịch dân sự là bao nhiêu?

Thỏa thuận về lãi suất chậm trả không được vượt quá 20%/năm của số tiền chậm trả theo khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015. Phần thỏa thuận vượt quá mức trần này không có hiệu lực.

Lãi chậm thanh toán trong hợp đồng mua bán hàng hóa tính thế nào?

Nếu là giao dịch thương mại giữa các thương nhân, áp dụng Điều 306 Luật Thương mại 2005: tính theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán tương ứng với thời gian chậm trả, trừ khi các bên có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.

Thời gian chậm trả được tính từ khi nào?

Thời gian chậm trả được tính từ ngày đến hạn thanh toán theo hợp đồng đến ngày bên có nghĩa vụ thực tế thanh toán, hoặc đến thời điểm khác tùy theo yêu cầu và phạm vi xem xét của cơ quan giải quyết tranh chấp.

Vừa đòi lãi chậm trả vừa yêu cầu phạt vi phạm được không?

Lãi chậm trả và phạt vi phạm có bản chất khác nhau. Lãi chậm trả phát sinh theo quy định của pháp luật khi có nghĩa vụ trả tiền bị chậm; còn phạt vi phạm chỉ áp dụng khi các bên có thỏa thuận trong hợp đồng và trong giới hạn pháp luật cho phép. Việc yêu cầu đồng thời cần căn cứ vào nội dung hợp đồng và quy định pháp luật áp dụng cho từng loại giao dịch.

Kết luận

Lãi chậm thanh toán là công cụ bù đắp hợp pháp cho bên bị chậm trả tiền. Điểm mấu chốt là xác định đúng đây là giao dịch dân sự hay thương mại để chọn căn cứ và cách tính mức lãi: giao dịch dân sự theo Điều 357 và Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015 (thỏa thuận không quá 20%/năm hoặc 10%/năm khi không thỏa thuận), hoạt động thương mại theo Điều 306 Luật Thương mại 2005 (lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường). Bên cạnh đó, cần tách bạch lãi trên nợ gốc với lãi chậm trả và chuẩn bị đầy đủ chứng từ.

Nếu bạn cần rà soát điều khoản thanh toán, lãi chậm trả trong hợp đồng hoặc hỗ trợ đòi khoản tiền chậm trả, đội ngũ LTV Law sẵn sàng hỗ trợ. Tham khảo thêm dịch vụ tư vấn soạn thảo hợp đồng để được trao đổi cụ thể theo tình huống của bạn.