Điều kiện để di chúc hợp pháp: 3 điều kiện & các hình thức

Một bản di chúc chỉ phát huy giá trị khi hợp pháp. Rất nhiều tranh chấp thừa kế phát sinh vì di chúc bị tuyên vô hiệu do sai điều kiện hoặc hình thức. Bài viết phân tích đầy đủ điều kiện để di chúc hợp pháp theo Bộ luật Dân sự 2015, kèm bảng so sánh các hình thức, ví dụ và những lỗi thường gặp.

1. Di chúc hợp pháp là gì?

Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết (Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015). Di chúc hợp pháp là di chúc đáp ứng đủ các điều kiện về người lập, nội dung và hình thức theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015. Di chúc không hợp pháp sẽ vô hiệu toàn bộ hoặc một phần, khi đó di sản (phần liên quan) được chia theo pháp luật.

2. Ba điều kiện để di chúc hợp pháp (Điều 630)

Điều kiện về người lập di chúc

Người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt trong khi lập; không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép. Đây là điều kiện hay bị tranh chấp nhất, đặc biệt khi người lập cao tuổi, bệnh nặng: người khởi kiện thường cho rằng người lập không còn minh mẫn tại thời điểm lập di chúc.

Điều kiện về nội dung

Nội dung di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.

Điều kiện về hình thức

Hình thức di chúc không trái quy định của luật (đúng loại hình thức, đủ chữ ký, người làm chứng, công chứng/chứng thực khi bắt buộc).

3. Ai được lập di chúc? (Điều 625)

• Người thành niên (từ đủ 18 tuổi) minh mẫn, sáng suốt được lập di chúc để định đoạt tài sản của mình;
• Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi được lập di chúc, nhưng phải lập thành văn bản và được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc (Điều 630 khoản 2).

4. Các trường hợp đặc biệt về hình thức

Di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc của người không biết chữ phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực (Điều 630 khoản 3). Đây là quy định bắt buộc; nếu bỏ qua, di chúc có nguy cơ vô hiệu.

5. Các hình thức di chúc hợp pháp (Điều 627, 628)

Di chúc phải được lập thành văn bản; nếu không thể lập văn bản thì có thể di chúc miệng. Di chúc bằng văn bản gồm 4 loại:

Di chúc bằng văn bản không có người làm chứng bắt buộc người lập phải tự viết tay và ký; không được đánh máy (Điều 633). Chi tiết xem bài di chúc viết tay và tham khảo mẫu di chúc.

6. Điều kiện di chúc miệng hợp pháp (Điều 629, 630)

Di chúc miệng chỉ hợp pháp trong tình huống đặc biệt, với các mốc thời gian rất chặt:

• Được lập khi tính mạng bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản;
• Người lập thể hiện ý chí cuối cùng trước mặt ít nhất 2 người làm chứng; ngay sau đó những người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ;
• Trong thời hạn 5 ngày làm việc kể từ ngày người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng, di chúc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng;
• Sau 3 tháng kể từ thời điểm lập di chúc miệng mà người lập còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.

7. Ai không được làm người làm chứng? (Điều 632)

• Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc;
• Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan tới nội dung di chúc;
• Người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.

Lỗi chọn nhầm người làm chứng (ví dụ để chính người được hưởng di sản làm chứng) là nguyên nhân phổ biến khiến di chúc bị vô hiệu.

8. Người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc (Điều 644)

Dù di chúc hợp pháp và không cho họ hưởng hoặc cho hưởng ít hơn, những người sau vẫn được hưởng phần bằng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật: con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng; con thành niên mà không có khả năng lao động. (Không áp dụng với người từ chối nhận di sản hoặc người không có quyền hưởng di sản.)

Ví dụ: ông A để lại di sản 900 triệu đồng, lập di chúc cho toàn bộ một người con, nhưng còn vợ (bà B) đã hết tuổi lao động. Nếu chia theo pháp luật, hàng thừa kế thứ nhất giả sử có 3 người thì một suất là 300 triệu; 2/3 suất là 200 triệu đồng. Bà B được bảo đảm hưởng tối thiểu 200 triệu đồng dù di chúc không cho. Cách xác định suất xem bài hàng thừa kế.

9. Khi nào di chúc có hiệu lực? (Điều 643)

Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế, tức thời điểm người để lại di sản chết. Nếu người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập di chúc, hoặc di sản không còn vào thời điểm mở thừa kế, thì phần di chúc liên quan không có hiệu lực và phần đó được chia theo pháp luật (xem bài thừa kế theo pháp luật).

10. Những lỗi thường khiến di chúc bị vô hiệu

• Người lập không đủ minh mẫn tại thời điểm lập, hoặc bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép;
• Di chúc đánh máy nhưng không có người làm chứng (loại không người làm chứng bắt buộc phải tự viết tay);
• Người làm chứng thuộc nhóm không được làm chứng (Điều 632);
• Người không biết chữ, bị hạn chế thể chất nhưng di chúc không được công chứng/chứng thực;
• Di chúc miệng nhưng không công chứng/chứng thực xác nhận trong 5 ngày làm việc;
• Nội dung vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội.

11. Câu hỏi thường gặp

Di chúc có bắt buộc công chứng không?

Không bắt buộc trong mọi trường hợp. Di chúc tự viết tay và ký vẫn hợp pháp mà không cần công chứng. Tuy nhiên, với người không biết chữ hoặc bị hạn chế thể chất thì bắt buộc công chứng/chứng thực; và với tài sản lớn nên công chứng để hạn chế tranh chấp.

Di chúc viết tay có hợp pháp không?

Có, nếu người lập tự viết tay toàn bộ và ký, đáp ứng điều kiện tại Điều 630 và 633 Bộ luật Dân sự 2015.

Bố mẹ truất quyền thừa kế của con trong di chúc thì con có được hưởng gì không?

Nếu là con chưa thành niên hoặc con thành niên không có khả năng lao động thì vẫn được hưởng 2/3 suất theo Điều 644, dù di chúc không cho.

Di chúc miệng có giá trị không?

Có, nhưng chỉ trong tình huống tính mạng bị đe dọa, phải có ít nhất 2 người làm chứng và được công chứng/chứng thực xác nhận trong 5 ngày làm việc; nếu sau 3 tháng người lập còn sống minh mẫn thì di chúc miệng bị hủy bỏ.

Kết luận

Một di chúc hợp pháp phải đáp ứng đủ điều kiện về người lập, nội dung và hình thức; chọn đúng hình thức và người làm chứng; đồng thời tôn trọng quyền của người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc. Sai một chi tiết cũng có thể khiến di chúc vô hiệu và dẫn tới tranh chấp. Nếu cần hỗ trợ lập di chúc chặt chẽ, công chứng hoặc giải quyết tranh chấp thừa kế, có thể tham khảo dịch vụ tư vấn pháp lý của LTV Law.