Tội trốn thuế: Hành vi, Mức xử phạt & Trách nhiệm hình sự

Trốn thuế là vi phạm phổ biến nhưng cũng dễ bị hiểu nhầm trong hoạt động của doanh nghiệp. Nhiều trường hợp chỉ là sai sót kê khai, nhưng cũng có trường hợp cấu thành tội phạm và bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Bài viết trình bày ngắn gọn, chính xác về hành vi trốn thuế, ranh giới giữa xử phạt hành chính và xử lý hình sự, cùng lưu ý để doanh nghiệp phòng tránh rủi ro theo pháp luật hiện hành.

Trốn thuế là gì?

Trốn thuế là hành vi vi phạm pháp luật của người nộp thuế nhằm giảm số thuế phải nộp hoặc không nộp số thuế đáng lẽ phải nộp cho ngân sách nhà nước. Bản chất của hành vi này là sử dụng các thủ đoạn gian dối để che giấu nghĩa vụ thuế thực tế phát sinh.

Tùy theo tính chất và mức độ, hành vi trốn thuế có thể bị xử phạt vi phạm hành chính về thuế hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội trốn thuế. Ranh giới giữa hai hình thức xử lý này phụ thuộc chủ yếu vào số tiền thuế trốn và các tình tiết như đã từng bị xử phạt hay đã bị kết án về hành vi tương tự hay chưa.

Các hành vi trốn thuế điển hình

Pháp luật quản lý thuế và Bộ luật Hình sự liệt kê nhiều hành vi được coi là trốn thuế. Doanh nghiệp cần nhận diện rõ để tránh vô tình vi phạm. Một số hành vi điển hình gồm:

• Không nộp hồ sơ đăng ký thuế, không nộp hồ sơ khai thuế hoặc nộp hồ sơ khai thuế sau thời hạn quy định.
• Không ghi chép trong sổ kế toán các khoản thu liên quan đến việc xác định số tiền thuế phải nộp.
• Không xuất hóa đơn khi bán hàng hóa, dịch vụ hoặc ghi giá trị trên hóa đơn thấp hơn giá trị thanh toán thực tế.
• Sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp để hạch toán hàng hóa, nguyên liệu đầu vào nhằm làm giảm số thuế phải nộp hoặc làm tăng số thuế được miễn, giảm, được hoàn.
• Sử dụng chứng từ, tài liệu không phản ánh đúng bản chất giao dịch để xác định sai số tiền thuế phải nộp.
• Khai sai với thực tế hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu mà không khai bổ sung sau khi hàng hóa đã được thông quan.
• Cố ý không kê khai hoặc khai sai về thuế đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu.

Điểm chung của các hành vi trên là có yếu tố gian dối nhằm làm sai lệch nghĩa vụ thuế. Việc kê khai nhầm do lỗi kỹ thuật, chưa cập nhật quy định mà chưa gây thất thu, hoặc được kê khai bổ sung kịp thời thường được nhìn nhận khác với hành vi cố ý trốn thuế.

Xử phạt vi phạm hành chính về thuế

Đối với hành vi trốn thuế nhưng chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự, người nộp thuế bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định về xử phạt vi phạm hành chính về thuế, hóa đơn. Mức phạt tiền được xác định theo số lần tính trên số tiền thuế trốn, thông thường dao động từ 1 lần đến 3 lần số thuế trốn tùy theo tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ.

Ngoài phạt tiền, người vi phạm còn bị áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả là buộc nộp đủ số tiền thuế trốn vào ngân sách nhà nước. Như vậy, bên cạnh khoản phạt, doanh nghiệp vẫn phải hoàn thành nghĩa vụ thuế gốc mà mình đã tìm cách né tránh.

Tội trốn thuế theo Điều 200 Bộ luật Hình sự

Khi hành vi trốn thuế đạt đến mức độ nghiêm trọng nhất định, người vi phạm bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội trốn thuế theo Điều 200 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Cá nhân bị xem xét trách nhiệm hình sự khi thuộc một trong các trường hợp:

• Trốn thuế với số tiền từ 100.000.000 đồng trở lên; hoặc
• Trốn thuế với số tiền dưới 100.000.000 đồng nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi trốn thuế, hoặc đã bị kết án về tội trốn thuế hoặc một số tội danh liên quan khác chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.

Khung hình phạt tăng dần theo số tiền thuế trốn và các tình tiết định khung. Số tiền trốn càng lớn thì mức hình phạt càng nghiêm khắc, chẳng hạn các mốc số tiền trốn từ 300.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng, và từ 1.000.000.000 đồng trở lên thuộc những khung nặng hơn. Hình phạt với cá nhân gồm phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù, ngoài ra còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung là phạt tiền.

Pháp nhân thương mại phạm tội trốn thuế cũng phải chịu trách nhiệm hình sự. Tùy mức độ, pháp nhân có thể bị phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn, thậm chí đình chỉ hoạt động vĩnh viễn trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng, cùng hình phạt bổ sung như cấm kinh doanh trong một số lĩnh vực.

Phân biệt xử phạt hành chính và truy cứu hình sự

Việc xác định một hành vi trốn thuế bị xử lý theo hướng nào có ý nghĩa rất lớn đối với người nộp thuế. Bảng dưới đây tóm tắt những khác biệt cơ bản giữa xử phạt vi phạm hành chính về thuế và truy cứu trách nhiệm hình sự về tội trốn thuế.

Phân biệt trốn thuế, tránh thuế và chậm nộp thuế

Ba khái niệm này thường bị dùng lẫn lộn, nhưng hệ quả pháp lý hoàn toàn khác nhau:

• Trốn thuế là hành vi vi phạm pháp luật, sử dụng thủ đoạn gian dối để giảm hoặc không nộp thuế. Đây là hành vi bị xử lý bằng chế tài hành chính hoặc hình sự.
• Tránh thuế hay tối ưu thuế là việc người nộp thuế sắp xếp hoạt động, giao dịch một cách hợp pháp để giảm nghĩa vụ thuế trong khuôn khổ pháp luật cho phép, chẳng hạn tận dụng các ưu đãi, miễn giảm đúng đối tượng. Khi thực hiện đúng quy định, đây không phải là hành vi vi phạm.
• Chậm nộp thuế là trường hợp người nộp thuế đã kê khai đúng nhưng nộp tiền thuế sau thời hạn. Trường hợp này chỉ phát sinh nghĩa vụ nộp tiền chậm nộp theo mức luật định, không đồng nghĩa với trốn thuế nếu không có yếu tố gian dối.

Ranh giới giữa tối ưu thuế hợp pháp và trốn thuế đôi khi không rõ ràng, đặc biệt trong các giao dịch phức tạp. Khi còn băn khoăn, doanh nghiệp nên tham vấn ý kiến chuyên môn trước khi thực hiện.

Lưu ý để doanh nghiệp phòng tránh rủi ro

Phần lớn rủi ro về thuế bắt nguồn từ khâu hóa đơn, chứng từ và kê khai. Một số lưu ý cơ bản giúp doanh nghiệp giảm thiểu nguy cơ:

• Xuất hóa đơn đầy đủ, đúng thời điểm và đúng giá trị giao dịch thực tế; lưu trữ chứng từ hợp pháp.
• Ghi chép trung thực các khoản thu, chi trong sổ sách kế toán; đối chiếu định kỳ với hồ sơ khai thuế.
• Thận trọng khi nhận hóa đơn đầu vào, tránh sử dụng hóa đơn của các đơn vị có dấu hiệu bất thường.
• Khi phát hiện sai sót trong hồ sơ khai thuế, chủ động kê khai bổ sung kịp thời trước khi cơ quan thuế thanh tra, kiểm tra để hạn chế hậu quả.
• Nắm vững nghĩa vụ thuế ngay từ khi bắt đầu hoạt động, tham khảo thêm về thủ tục thuế ban đầu và cách xác định nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Trốn thuế bao nhiêu tiền thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Cá nhân bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi trốn thuế từ 100.000.000 đồng trở lên. Trường hợp trốn thuế dưới mức này nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi trốn thuế, hoặc đã bị kết án về tội trốn thuế hoặc một số tội liên quan chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì vẫn bị xem xét xử lý hình sự.

Chậm nộp thuế có bị coi là trốn thuế không?

Không. Chậm nộp thuế là việc đã kê khai đúng nhưng nộp tiền sau thời hạn, chỉ phát sinh tiền chậm nộp. Nếu không có yếu tố gian dối để giảm nghĩa vụ thuế thì đây không phải là hành vi trốn thuế.

Doanh nghiệp có bị xử lý hình sự về tội trốn thuế không?

Có. Ngoài cá nhân, pháp nhân thương mại phạm tội trốn thuế cũng phải chịu trách nhiệm hình sự, với các chế tài như phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn và hình phạt bổ sung tùy mức độ vi phạm.

Sử dụng hóa đơn không hợp pháp có phải là trốn thuế không?

Việc sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp để hạch toán nhằm giảm số thuế phải nộp hoặc tăng số thuế được hoàn là một trong các hành vi trốn thuế điển hình, và có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu hình sự tùy mức độ.

Đã bị xử phạt hành chính rồi có còn bị nộp thuế không?

Có. Ngoài khoản tiền phạt, người vi phạm vẫn buộc phải nộp đủ số tiền thuế trốn vào ngân sách nhà nước. Chế tài phạt không thay thế cho nghĩa vụ thuế gốc.

Kết luận

Trốn thuế là hành vi vi phạm pháp luật với hậu quả pháp lý nghiêm trọng, có thể dừng ở mức xử phạt hành chính nhưng cũng có thể dẫn tới trách nhiệm hình sự theo Điều 200 Bộ luật Hình sự khi số tiền trốn thuế lớn hoặc tái phạm. Doanh nghiệp cần phân biệt rõ trốn thuế với tối ưu thuế hợp pháp và chậm nộp thuế, đồng thời tuân thủ chặt chẽ quy định về hóa đơn, chứng từ và kê khai.

Nếu doanh nghiệp cần rà soát rủi ro thuế hoặc xây dựng quy trình tuân thủ, dịch vụ tư vấn pháp lý thường xuyên của LTV Law có thể hỗ trợ đồng hành cùng doanh nghiệp trong hoạt động hằng ngày. Nội dung bài viết mang tính tham khảo chung, không thay thế cho tư vấn cụ thể theo từng trường hợp.