Thủ tục nhận cha, mẹ, con và xác định cha con

Xác định cha, mẹ, con là việc pháp luật ghi nhận quan hệ huyết thống giữa cha, mẹ và con để phát sinh đầy đủ quyền và nghĩa vụ giữa các bên. Trên thực tế, không phải quan hệ cha con, mẹ con nào cũng được ghi nhận sẵn trong giấy khai sinh, nên nhiều gia đình cần làm thủ tục nhận cha, mẹ, con hoặc yêu cầu xác định cha cho con. Bài viết hướng dẫn khi nào thực hiện tại cơ quan hộ tịch, khi nào phải nhờ Tòa án, hồ sơ, thủ tục và vai trò của giám định ADN.

Xác định cha, mẹ, con là gì và khi nào cần

Xác định cha, mẹ, con là việc làm rõ và công nhận về mặt pháp lý ai là cha, ai là mẹ của một người con. Việc này đặt ra trong nhiều tình huống thường gặp:

• Con sinh ra khi cha, mẹ chưa đăng ký kết hôn, muốn ghi tên cha vào giấy khai sinh;
• Con được sinh ra nhưng người cha chưa từng nhận con, nay muốn nhận con;
• Người con đã trưởng thành muốn nhận lại cha, mẹ ruột của mình;
• Có tranh chấp: một người cho rằng mình là cha nhưng bên kia không thừa nhận, hoặc ngược lại một người bị yêu cầu xác định là cha nhưng phủ nhận.

Theo Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, con có quyền nhận cha, mẹ của mình; cha, mẹ có quyền nhận con, kể cả trong trường hợp con đã chết. Đây là quyền nhân thân được pháp luật bảo vệ và không bị giới hạn về thời gian.

Nguyên tắc suy đoán con chung trong thời kỳ hôn nhân

Điều 88 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 đặt ra nguyên tắc suy đoán con chung, giúp xác định cha, mẹ cho con một cách thuận lợi trong hôn nhân hợp pháp. Theo đó:

• Con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân hoặc do người vợ có thai trong thời kỳ hôn nhân là con chung của vợ chồng;
• Con được sinh ra trong thời hạn 300 ngày kể từ thời điểm chấm dứt hôn nhân được coi là con do người vợ có thai trong thời kỳ hôn nhân;
• Con sinh ra trước ngày đăng ký kết hôn và được cha, mẹ thừa nhận là con chung của vợ chồng.

Nhờ nguyên tắc này, phần lớn trường hợp con sinh trong hôn nhân đương nhiên được ghi nhận cha, mẹ khi đăng ký khai sinh mà không phải làm thủ tục riêng. Nếu một bên không thừa nhận con thì phải có chứng cứ và do Tòa án xác định. Nguyên tắc suy đoán chỉ áp dụng khi có quan hệ hôn nhân; với con ngoài giá thú, việc ghi nhận cha phải thông qua thủ tục nhận cha, con.

Hai trường hợp giải quyết: có tranh chấp và không tranh chấp

Điều 101 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 phân định thẩm quyền giải quyết việc xác định cha, mẹ, con thành hai hướng, tùy vào việc có tranh chấp hay không:

• Không có tranh chấp: khi các bên tự nguyện, thống nhất và người được nhận còn sống, việc nhận cha, mẹ, con do cơ quan đăng ký hộ tịch (Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc theo địa giới hành chính hiện hành) giải quyết theo thủ tục hành chính;
• Có tranh chấp: khi một bên không thừa nhận, có tranh chấp về quan hệ cha con, mẹ con, hoặc người được yêu cầu xác định đã chết, thì việc xác định cha, mẹ, con thuộc thẩm quyền của Tòa án, giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự.

Việc xác định đúng trường hợp của mình ngay từ đầu giúp bạn nộp hồ sơ đến đúng cơ quan, tránh mất thời gian.

Hồ sơ, thủ tục đăng ký nhận cha, mẹ, con tại Ủy ban nhân dân

Khi các bên tự nguyện và không có tranh chấp, thủ tục thực hiện tại cơ quan đăng ký hộ tịch theo Luật Hộ tịch 2014. Hồ sơ cơ bản gồm:

• Tờ khai đăng ký nhận cha, mẹ, con theo mẫu;
• Chứng cứ chứng minh quan hệ cha con hoặc mẹ con. Đây là giấy tờ, tài liệu quan trọng nhất, có thể là kết quả giám định ADN, thư từ, phim ảnh, băng ghi hình, hoặc văn bản cam đoan về mối quan hệ cha, mẹ, con có người làm chứng;
• Giấy tờ tùy thân của người yêu cầu (căn cước công dân, hộ chiếu);
• Giấy khai sinh của người con và các giấy tờ hộ tịch liên quan.

Trình tự thực hiện: người yêu cầu nộp hồ sơ tại cơ quan đăng ký hộ tịch có thẩm quyền; công chức tư pháp - hộ tịch kiểm tra hồ sơ, xác minh nếu cần. Khi thấy việc nhận cha, mẹ, con là đúng, tự nguyện và không có tranh chấp, cơ quan hộ tịch ghi vào sổ, cấp trích lục và cập nhật thông tin cha, mẹ, con. Trường hợp có yếu tố nước ngoài, thẩm quyền và hồ sơ thực hiện theo quy định riêng dành cho hộ tịch có yếu tố nước ngoài.

Thủ tục yêu cầu Tòa án xác định cha con khi có tranh chấp

Khi có tranh chấp, một bên không thừa nhận, hoặc người được yêu cầu xác định đã chết, người có quyền phải khởi kiện hoặc yêu cầu Tòa án giải quyết. Các bước cơ bản:

• Chuẩn bị đơn khởi kiện hoặc đơn yêu cầu xác định cha, mẹ, con, nêu rõ quan hệ cần xác định và yêu cầu cụ thể;
• Thu thập chứng cứ: kết quả giám định ADN, giấy tờ, thư từ, hình ảnh, lời khai người làm chứng và các tài liệu chứng minh quan hệ huyết thống;
• Nộp hồ sơ đến Tòa án nhân dân có thẩm quyền;
• Tòa thụ lý, thu thập, đánh giá chứng cứ và có thể trưng cầu giám định;
• Tòa ra bản án, quyết định công nhận hoặc không công nhận quan hệ cha, mẹ, con.

Người có quyền yêu cầu gồm cha, mẹ, con; ngoài ra trong những trường hợp luật định, người thân thích, cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, trẻ em và tổ chức xã hội có liên quan cũng có thể yêu cầu để bảo vệ quyền lợi của người con, đặc biệt là con chưa thành niên.

Vai trò của giám định ADN

Giám định ADN là phương pháp phân tích gen để đối chiếu quan hệ huyết thống, có độ chính xác cao nên thường là chứng cứ thuyết phục nhất trong việc xác định cha con, mẹ con. Tuy nhiên, cần lưu ý:

• Giám định ADN là một trong các chứng cứ, không phải là điều kiện bắt buộc duy nhất. Quan hệ cha, mẹ, con vẫn có thể được chứng minh bằng thư từ, hình ảnh, người làm chứng, văn bản cam đoan;
• Trong thủ tục hành chính tại cơ quan hộ tịch, kết quả ADN do các bên tự nguyện cung cấp có giá trị hỗ trợ chứng minh;
• Trong vụ việc tại Tòa án, giám định ADN có thể do đương sự tự thực hiện và nộp, hoặc do Tòa án trưng cầu; kết quả được đánh giá cùng các chứng cứ khác;
• Kết quả nên được thực hiện tại cơ sở giám định có chức năng để bảo đảm giá trị chứng minh.

Nói cách khác, ADN rất quan trọng nhưng không thay thế hoàn toàn thủ tục pháp lý; việc công nhận quan hệ cha, mẹ, con vẫn phải qua cơ quan hộ tịch hoặc Tòa án.

Ý nghĩa pháp lý: quyền nuôi con, cấp dưỡng và thừa kế

Việc xác định đúng cha, mẹ, con không chỉ mang ý nghĩa tình cảm mà làm phát sinh nhiều quyền và nghĩa vụ quan trọng:

• Quyền, nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục: khi quan hệ cha, mẹ, con được ghi nhận, cha mẹ có đầy đủ quyền và nghĩa vụ đối với con, kể cả khi cha mẹ không chung sống. Bạn có thể tham khảo thêm bài quyền nuôi con khi chưa đăng ký kết hôn;
• Nghĩa vụ cấp dưỡng: người cha hoặc mẹ không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con theo quy định về cấp dưỡng của Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Việc xác định cha con là cơ sở để yêu cầu cấp dưỡng;
• Quyền thừa kế: con được xác định là con của người để lại di sản thuộc hàng thừa kế thứ nhất, được hưởng thừa kế theo pháp luật. Việc xác định cha, mẹ, con là căn cứ quan trọng để bảo vệ quyền thừa kế của con, kể cả con ngoài giá thú.

Câu hỏi thường gặp

Con ngoài giá thú có được nhận cha và ghi tên cha vào giấy khai sinh không?

Được. Nếu người cha tự nguyện nhận con và không có tranh chấp, hai bên làm thủ tục nhận cha, con tại cơ quan hộ tịch để bổ sung, ghi tên cha. Nếu người cha không thừa nhận, người mẹ hoặc con có quyền yêu cầu Tòa án xác định cha cho con.

Có bắt buộc phải giám định ADN mới nhận được cha, con không?

Không bắt buộc. Giám định ADN là chứng cứ có độ chính xác cao nhưng không phải là chứng cứ duy nhất. Quan hệ cha con, mẹ con còn có thể được chứng minh bằng thư từ, hình ảnh, người làm chứng và các tài liệu khác. Tuy vậy, khi có tranh chấp, kết quả ADN thường giúp giải quyết nhanh và thuyết phục hơn.

Người cha đã mất thì có xác định được quan hệ cha con không?

Có. Khi người được yêu cầu xác định đã chết, việc xác định cha, mẹ, con thuộc thẩm quyền của Tòa án. Người có quyền yêu cầu cần cung cấp chứng cứ chứng minh quan hệ huyết thống để Tòa án xem xét, làm cơ sở cho các quyền như thừa kế.

Con đã trưởng thành có được nhận lại cha, mẹ ruột không?

Có. Quyền nhận cha, mẹ là quyền nhân thân, không giới hạn độ tuổi và thời gian. Con đã thành niên vẫn có quyền yêu cầu nhận cha, mẹ; nếu các bên tự nguyện thì làm tại cơ quan hộ tịch, nếu có tranh chấp thì yêu cầu Tòa án giải quyết.

Nộp hồ sơ nhận cha, con ở đâu?

Trường hợp không có tranh chấp, nộp tại cơ quan đăng ký hộ tịch nơi cư trú theo Luật Hộ tịch 2014. Trường hợp có tranh chấp, nộp đơn đến Tòa án nhân dân có thẩm quyền để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự.

Kết luận

Xác định cha, mẹ, con là bước pháp lý quan trọng để con được ghi nhận đầy đủ quyền về chăm sóc, cấp dưỡng và thừa kế. Điều cốt lõi là xác định đúng mình thuộc trường hợp không tranh chấp (làm tại cơ quan hộ tịch) hay có tranh chấp (yêu cầu Tòa án), đồng thời chuẩn bị chứng cứ chặt chẽ, trong đó giám định ADN là chứng cứ có giá trị cao. Nếu cần hỗ trợ chuẩn bị hồ sơ hoặc bảo vệ quyền lợi trong vụ việc có tranh chấp, LTV Law (Luật sư Đỗ Khánh Linh) nhận tư vấn và đại diện các vấn đề về hôn nhân, gia đình, trong đó có xác định và nhận cha, mẹ, con.