Quyền nuôi con khi chưa đăng ký kết hôn giải quyết thế nào?

Nhiều cặp đôi chung sống, có con chung nhưng chưa từng đăng ký kết hôn. Khi hai người chia tay, câu hỏi khiến ai cũng lo lắng là: chưa đăng ký kết hôn thì ai được nuôi con? Chúng tôi hiểu đây là giai đoạn nhiều tổn thương, nên bài viết này trình bày rõ ràng, dễ hiểu quyền và nghĩa vụ của bạn đối với con, để bạn biết mình cần làm gì và có thể yêu cầu điều gì.

Chưa đăng ký kết hôn thì quan hệ vợ chồng có được công nhận không?

Theo Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn thì không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ giữa vợ và chồng (Điều 14). Nói cách khác, pháp luật không công nhận hai người là vợ chồng hợp pháp.

Tuy nhiên, đây là điểm rất quan trọng bạn cần yên tâm: việc không được công nhận là vợ chồng không ảnh hưởng đến quan hệ giữa cha mẹ và con. Điều 15 quy định quyền, nghĩa vụ giữa cha, mẹ và con vẫn được giải quyết đầy đủ. Điều 16 thì giải quyết quan hệ tài sản, nghĩa vụ và hợp đồng giữa hai người. Đặc biệt, khi có tranh chấp con chung, quyền và nghĩa vụ đối với con được giải quyết như trường hợp cha mẹ ly hôn. Vì vậy, dù chưa từng kết hôn, bạn hoàn toàn có quyền yêu cầu Tòa án phân xử ai được trực tiếp nuôi con và mức cấp dưỡng.

Con sinh ra khi cha mẹ chưa đăng ký kết hôn có quyền gì?

Pháp luật bảo vệ trẻ em một cách bình đẳng. Điều 68 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 khẳng định: con sinh ra không phụ thuộc vào tình trạng hôn nhân của cha mẹ đều có quyền và nghĩa vụ như nhau đối với cha mẹ.

Điều này có nghĩa là con của bạn — dù cha mẹ chưa đăng ký kết hôn, hay thường gọi là con ngoài giá thú — vẫn được:

• Được cha, mẹ yêu thương, trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc và giáo dục;
• Được khai sinh, xác định cha mẹ và mang họ của cha hoặc mẹ;
• Được cấp dưỡng từ người không trực tiếp nuôi;
• Được thừa kế và hưởng mọi quyền lợi khác như con trong thời kỳ hôn nhân.

Do đó, không có chuyện con bị thiệt thòi về mặt pháp lý chỉ vì cha mẹ chưa cưới hỏi hợp pháp.

Xác định cha, mẹ cho con — bước nền tảng khi có tranh chấp

Trên thực tế, khó khăn lớn nhất trong các vụ chưa đăng ký kết hôn thường không phải là luật, mà là giấy tờ chứng minh quan hệ cha con. Khi cha mẹ có đăng ký kết hôn, con sinh ra mặc nhiên được coi là con chung. Nhưng khi chưa kết hôn, nếu trên giấy khai sinh của con chưa có tên cha (hoặc chưa có tên mẹ), thì trước khi tranh chấp nuôi con, cần xác định cha, mẹ, con theo quy định tại các Điều 88 đến Điều 102 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.

Có hai hướng giải quyết:

• Nhận cha, con tự nguyện: nếu người cha thừa nhận con, hai bên làm thủ tục đăng ký nhận cha con tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú. Sau đó bổ sung tên cha vào giấy khai sinh.
• Yêu cầu Tòa án xác định cha cho con: nếu người cha không thừa nhận con, hoặc có tranh chấp, người mẹ (hoặc người giám hộ) có quyền khởi kiện yêu cầu Tòa án xác định cha cho con. Kết quả giám định ADN thường là chứng cứ then chốt.

Việc xác định cha cho con không chỉ để hoàn thiện giấy tờ, mà còn là căn cứ pháp lý để bạn yêu cầu người cha thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng và để giải quyết tranh chấp ai được nuôi con.

Ai được quyền nuôi con khi chưa đăng ký kết hôn?

Khi quan hệ cha, mẹ, con đã rõ ràng, việc giao con được giải quyết theo đúng nguyên tắc áp dụng khi cha mẹ ly hôn (tinh thần Điều 81 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014). Tòa án xem xét trên nguyên tắc cao nhất là bảo đảm quyền lợi về mọi mặt của con:

• Ưu tiên thỏa thuận: cha mẹ có thể tự thỏa thuận ai là người trực tiếp nuôi con; Tòa án tôn trọng thỏa thuận nếu phù hợp với lợi ích của con.
• Con dưới 36 tháng tuổi: được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ trường hợp người mẹ không đủ điều kiện để trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp hơn với lợi ích của con.
• Con từ đủ 7 tuổi trở lên: phải xem xét nguyện vọng của con muốn ở với cha hay với mẹ.
• Các trường hợp còn lại: Tòa cân nhắc điều kiện thực tế của mỗi bên — thu nhập, chỗ ở, thời gian chăm sóc, môi trường sống, đạo đức, sự gắn bó tình cảm — để chọn người có thể mang lại sự phát triển tốt nhất cho con.

Như vậy, việc chưa đăng ký kết hôn không làm mất quyền giành nuôi con của bất kỳ ai. Cả cha và mẹ đều bình đẳng trong việc yêu cầu được trực tiếp nuôi con; điều quyết định là ai chứng minh được mình bảo đảm tốt hơn quyền lợi của con. Về tiêu chí đánh giá cụ thể, bạn có thể tham khảo thêm bài quyền nuôi con khi ly hôn.

Nghĩa vụ cấp dưỡng của bên không trực tiếp nuôi con

Người không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con (Điều 110 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014). Đây là nghĩa vụ bắt buộc, không phụ thuộc việc cha mẹ có đăng ký kết hôn hay không, và cũng không phải là điều được cho đi hay ban ơn — đó là quyền của đứa trẻ.

Một số điểm cần lưu ý:

• Mức cấp dưỡng do hai bên thỏa thuận căn cứ vào thu nhập, khả năng thực tế của người cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của con; không thỏa thuận được thì yêu cầu Tòa án quyết định.
• Phương thức cấp dưỡng có thể theo tháng, quý, năm hoặc một lần.
• Khi hoàn cảnh thay đổi, có thể yêu cầu thay đổi mức cấp dưỡng.
• Người trực tiếp nuôi con không được cản trở người kia thăm nom con; ngược lại, việc thăm nom không được lạm dụng để gây ảnh hưởng xấu đến con.

Thủ tục yêu cầu Tòa án giải quyết

Nếu hai bên không thỏa thuận được về việc nuôi con và cấp dưỡng, bạn có quyền khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết. Trình tự cơ bản gồm:

• Chuẩn bị hồ sơ: đơn khởi kiện; giấy khai sinh của con; giấy tờ xác định quan hệ cha con (nếu chưa có tên cha thì kèm yêu cầu xác định cha cho con hoặc kết quả giám định); căn cước công dân của người khởi kiện; tài liệu chứng minh điều kiện nuôi con (thu nhập, chỗ ở) và chứng cứ liên quan.
• Nộp đơn: tại Tòa án nhân dân nơi bị đơn cư trú, làm việc.
• Tòa thụ lý và hòa giải: Tòa xem xét, thông báo nộp tạm ứng án phí, thụ lý và tiến hành hòa giải.
• Xét xử: hòa giải không thành thì đưa vụ án ra xét xử; Tòa quyết định người trực tiếp nuôi con và mức cấp dưỡng.

Do các vụ việc chưa đăng ký kết hôn thường vướng mắc ở khâu chứng minh quan hệ cha con và điều kiện nuôi dưỡng, việc chuẩn bị chứng cứ chặt chẽ ngay từ đầu là yếu tố quyết định kết quả.

Câu hỏi thường gặp

Chưa đăng ký kết hôn, mẹ có đương nhiên được nuôi con không?

Không đương nhiên. Chỉ khi con dưới 36 tháng tuổi thì con mới được ưu tiên giao cho mẹ trực tiếp nuôi, và ngay cả khi đó vẫn có ngoại lệ nếu mẹ không đủ điều kiện chăm sóc con. Với các độ tuổi khác, cha và mẹ bình đẳng, ai bảo đảm quyền lợi tốt hơn cho con thì được nuôi.

Người cha chưa có tên trên giấy khai sinh thì có được giành nuôi con không?

Trước hết người cha cần làm thủ tục nhận con hoặc yêu cầu Tòa án xác định cha cho con. Khi quan hệ cha con đã được xác lập, người cha có đầy đủ quyền yêu cầu được trực tiếp nuôi con như người mẹ.

Không đăng ký kết hôn thì có phải cấp dưỡng cho con không?

Có. Nghĩa vụ cấp dưỡng của người không trực tiếp nuôi con không phụ thuộc vào việc cha mẹ có đăng ký kết hôn hay không. Đây là quyền của con và là nghĩa vụ bắt buộc của cha mẹ.

Người đang nuôi con cản trở tôi thăm con thì làm thế nào?

Quyền thăm nom con của người không trực tiếp nuôi được pháp luật bảo vệ; không ai được cản trở. Bạn có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền can thiệp, hoặc khởi kiện yêu cầu Tòa án bảo đảm quyền thăm nom.

Sau này muốn thay đổi người nuôi con có được không?

Được. Khi có căn cứ cho thấy người đang trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện, hoặc vì lợi ích của con, một bên có quyền yêu cầu Tòa án thay đổi người trực tiếp nuôi con.

Kết luận

Chưa đăng ký kết hôn khiến pháp luật không công nhận quan hệ vợ chồng, nhưng quyền và nghĩa vụ của bạn với con thì vẫn nguyên vẹn và bình đẳng như mọi trường hợp khác. Điều quan trọng là xác định rõ quan hệ cha con và chuẩn bị chứng cứ về điều kiện nuôi dưỡng để bảo vệ tốt nhất quyền lợi của con. Nếu bạn đang bối rối chưa biết bắt đầu từ đâu, LTV Law (Luật sư Đỗ Khánh Linh) sẵn sàng lắng nghe, tư vấn và đồng hành cùng bạn trong việc xác định cha cho con, giành quyền nuôi con và yêu cầu cấp dưỡng.