Quyền tác giả là gì? Quyền nhân thân và quyền tài sản

Trong đời sống hằng ngày, bạn có thể là tác giả mà không hề hay biết: một bài viết, một bức ảnh, một bản nhạc, một dòng code hay một logo tự thiết kế đều có thể phát sinh quyền tác giả. Vậy quyền tác giả là gì, gồm những quyền nào, bảo hộ những loại tác phẩm nào và trong bao lâu? Bài viết này của LTV Law sẽ phân tích đầy đủ, chi tiết theo Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành để bạn hiểu rõ và biết cách bảo vệ quyền lợi của mình.

Đây là một trong ba trụ cột của quyền sở hữu trí tuệ (bên cạnh quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng). Hiểu đúng bản chất quyền tác giả không chỉ giúp bạn tránh vi phạm bản quyền của người khác mà còn giúp bạn khai thác, chuyển nhượng và bảo vệ tài sản trí tuệ của chính mình.

Quyền tác giả là gì?

Theo khoản 2 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ, "Quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu." Nói cách khác, quyền tác giả là tập hợp các quyền mà pháp luật trao cho người sáng tạo (hoặc chủ sở hữu) để họ được ghi nhận là tác giả và được độc quyền khai thác các lợi ích kinh tế phát sinh từ tác phẩm.

Đối tượng của quyền tác giả là các tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học. Điểm mấu chốt: quyền tác giả bảo hộ hình thức thể hiện của ý tưởng (cách diễn đạt, bố cục, ngôn từ, hình ảnh, giai điệu…) chứ không bảo hộ bản thân ý tưởng, quy trình, phương pháp hay số liệu. Hai người có thể cùng viết về một chủ đề, nhưng mỗi người có quyền tác giả riêng với cách viết của mình.

Phân biệt "quyền tác giả" và "bản quyền"

Nhiều người thắc mắc "quyền tác giả" và "bản quyền" có khác nhau không. Về cơ bản, đây là hai cách gọi của cùng một khái niệm. "Bản quyền" là thuật ngữ dịch từ tiếng Anh copyright và được dùng phổ biến trong đời sống, trong khi "quyền tác giả" là thuật ngữ pháp lý chính thức được sử dụng trong Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam. Vì vậy, cụm từ "đăng ký bản quyền" mà mọi người hay nói thực chất chính là đăng ký quyền tác giả tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Các loại tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả

Theo Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ, các loại hình tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả bao gồm:

• Tác phẩm văn học, khoa học, sách giáo khoa, giáo trình và tác phẩm khác được thể hiện dưới dạng chữ viết hoặc ký tự khác (tiểu thuyết, truyện, thơ, bút ký, kịch bản, công trình nghiên cứu…);
• Bài giảng, bài phát biểu và bài nói khác;
• Tác phẩm báo chí;
• Tác phẩm âm nhạc (được thể hiện dưới dạng nhạc nốt hoặc các ký tự âm nhạc khác, có hoặc không có lời) — xem thêm về đăng ký bản quyền bài hát;
• Tác phẩm sân khấu (chèo, tuồng, cải lương, kịch nói, nhạc kịch, xiếc…);
• Tác phẩm điện ảnh và tác phẩm được tạo ra theo phương pháp tương tự;
• Tác phẩm mỹ thuật, mỹ thuật ứng dụng (tranh, tượng, hình vẽ, thiết kế logo, bao bì, sản phẩm mỹ thuật ứng dụng…) — tham khảo đăng ký bản quyền logo;
• Tác phẩm nhiếp ảnh;
• Tác phẩm kiến trúc;
• Bản họa đồ, sơ đồ, bản đồ, bản vẽ liên quan đến địa hình, kiến trúc, công trình khoa học;
• Tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian;
• Chương trình máy tính, sưu tập dữ liệu — xem thêm về bảo vệ bản quyền phần mềm.

Điều kiện chung để được bảo hộ: tác phẩm phải do tác giả trực tiếp sáng tạo bằng lao động trí tuệ của mình, không sao chép từ tác phẩm của người khác, và phải được định hình dưới một hình thức vật chất nhất định. Tác phẩm phái sinh (dịch thuật, phóng tác, cải biên, chuyển thể…) cũng được bảo hộ nếu không gây phương hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm gốc. Bạn có thể tìm hiểu thêm về các loại tác phẩm đăng ký bản quyền.

Các đối tượng KHÔNG được bảo hộ quyền tác giả

Theo Điều 15 Luật Sở hữu trí tuệ, những đối tượng sau đây không thuộc phạm vi bảo hộ quyền tác giả:

• Tin tức thời sự thuần túy đưa tin — tức các thông tin báo chí ngắn hằng ngày, tin vặt, số liệu sự thật chỉ mang tính chất đưa tin, không có tính sáng tạo;
• Văn bản quy phạm pháp luật, văn bản hành chính, văn bản khác thuộc lĩnh vực tư pháp và bản dịch chính thức của các văn bản đó;
• Quy trình, hệ thống, phương pháp hoạt động, khái niệm, nguyên lý, số liệu.

Đây là điểm rất quan trọng: pháp luật không bảo hộ ý tưởng, phương pháp hay công thức mà chỉ bảo hộ cách thể hiện chúng thành tác phẩm cụ thể.

Thời điểm phát sinh quyền tác giả

Khác với nhãn hiệu hay sáng chế (phải đăng ký mới được bảo hộ), quyền tác giả phát sinh một cách tự động. Theo khoản 1 Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phân biệt nội dung, chất lượng, hình thức, phương tiện, ngôn ngữ, đã công bố hay chưa công bố, đã đăng ký hay chưa đăng ký.

Điều này có nghĩa: ngay khi bạn hoàn thành bài viết, bức tranh, bản nhạc hay đoạn code, bạn đã có quyền tác giả mà không cần bất kỳ thủ tục nào. Tuy nhiên, như phân tích ở phần dưới, việc đăng ký vẫn mang lại giá trị pháp lý rất lớn khi có tranh chấp.

Nội dung quyền tác giả gồm những gì?

Đây là câu hỏi cốt lõi: quyền tác giả gồm những quyền nào? Nội dung quyền tác giả bao gồm hai nhóm: quyền nhân thân và quyền tài sản.

Quyền nhân thân (Điều 19)

Quyền nhân thân là các quyền gắn liền với danh dự, uy tín của tác giả, mang tính phi vật chất. Theo Điều 19 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền nhân thân gồm 4 quyền:

1. Đặt tên cho tác phẩm. Tác giả có quyền tự đặt tên cho tác phẩm của mình. (Lưu ý: quyền này không áp dụng đối với tác phẩm dịch từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác.)
2. Đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm; được nêu tên thật hoặc bút danh khi tác phẩm được công bố, sử dụng.
3. Công bố tác phẩm hoặc cho phép người khác công bố tác phẩm.
4. Bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, không cho người khác xuyên tạc; không cho người khác sửa đổi, cắt xén tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả.

Về nguyên tắc, các quyền đặt tên, đứng tên và bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm là những quyền gắn liền với tác giả, không thể chuyển giao cho người khác. Riêng quyền công bố tác phẩm (khoản 3) có thể được chuyển giao.

Quyền tài sản (Điều 20)

Quyền tài sản là các độc quyền khai thác giá trị kinh tế của tác phẩm, mang lại lợi ích vật chất cho chủ sở hữu. Theo Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tài sản bao gồm:

• Làm tác phẩm phái sinh (dịch, phóng tác, cải biên, chuyển thể, biên soạn, chú giải, tuyển chọn…);
• Biểu diễn tác phẩm trước công chúng trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua các bản ghi âm, ghi hình hoặc bất kỳ phương tiện kỹ thuật nào;
• Sao chép trực tiếp hoặc gián tiếp toàn bộ hoặc một phần tác phẩm bằng bất kỳ phương tiện hay hình thức nào;
• Phân phối, nhập khẩu để phân phối đến công chúng bản gốc và bản sao tác phẩm thông qua bán hoặc hình thức chuyển giao quyền sở hữu khác;
• Phát sóng, truyền đạt tác phẩm đến công chúng bằng phương tiện hữu tuyến, vô tuyến, mạng thông tin điện tử hoặc bất kỳ phương tiện kỹ thuật nào khác;
• Cho thuê bản gốc hoặc bản sao tác phẩm điện ảnh, chương trình máy tính.

Các quyền tài sản này do tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả độc quyền thực hiện hoặc cho phép người khác thực hiện. Tổ chức, cá nhân khi khai thác, sử dụng một, một số hoặc toàn bộ các quyền này phải xin phép và trả tiền bản quyền (nhuận bút, thù lao, quyền lợi vật chất khác) cho chủ sở hữu, trừ các trường hợp ngoại lệ do luật quy định. Khác với quyền nhân thân, quyền tài sản có thể chuyển nhượng, để lại thừa kế.

Chủ sở hữu quyền tác giả

Cần phân biệt tác giả (người trực tiếp sáng tạo tác phẩm) và chủ sở hữu quyền tác giả (người nắm giữ các quyền tài sản). Trong nhiều trường hợp, hai chủ thể này là một; nhưng cũng có khi khác nhau. Theo Luật Sở hữu trí tuệ, chủ sở hữu quyền tác giả có thể là:

• Tác giả — người sử dụng thời gian, tài chính, cơ sở vật chất của chính mình để sáng tạo tác phẩm;
• Đồng tác giả — nhiều người cùng sáng tạo ra tác phẩm và cùng sở hữu chung;
• Tổ chức, cá nhân giao nhiệm vụ hoặc giao kết hợp đồng với tác giả (ví dụ: doanh nghiệp giao cho nhân viên sáng tạo tác phẩm thì thường là chủ sở hữu quyền tài sản);
• Người thừa kế của tác giả/chủ sở hữu theo quy định pháp luật về thừa kế;
• Người được chuyển giao quyền thông qua hợp đồng chuyển nhượng;
• Nhà nước trong một số trường hợp (tác phẩm khuyết danh, tác phẩm mà chủ sở hữu đã chết không có người thừa kế, tác phẩm được chuyển giao cho Nhà nước…).

Thời hạn bảo hộ quyền tác giả

Theo Điều 27 Luật Sở hữu trí tuệ, thời hạn bảo hộ được quy định như sau:

• Quyền nhân thân (trừ quyền công bố tác phẩm) — gồm quyền đặt tên, đứng tên và bảo vệ sự toàn vẹn tác phẩm — được bảo hộ vô thời hạn (bảo hộ vĩnh viễn).
• Quyền công bố tác phẩm và quyền tài sản có thời hạn bảo hộ như sau:
  • Tác phẩm điện ảnh, nhiếp ảnh, mỹ thuật ứng dụng, tác phẩm khuyết danh: thời hạn bảo hộ là 75 năm kể từ khi tác phẩm được công bố lần đầu tiên. Đối với tác phẩm điện ảnh, nhiếp ảnh, mỹ thuật ứng dụng chưa được công bố trong thời hạn 25 năm kể từ khi được định hình thì thời hạn bảo hộ là 100 năm kể từ khi tác phẩm được định hình.
  • Các loại hình tác phẩm khác (văn học, khoa học, âm nhạc…): được bảo hộ suốt cuộc đời tác giả và 50 năm tiếp theo năm tác giả chết. Trường hợp tác phẩm có đồng tác giả thì thời hạn bảo hộ chấm dứt vào năm thứ 50 sau năm đồng tác giả cuối cùng chết.

Thời hạn bảo hộ chấm dứt vào lúc 24 giờ ngày 31 tháng 12 của năm cuối cùng của thời hạn bảo hộ. Khi hết thời hạn, tác phẩm thuộc về công chúng (public domain) và mọi người có thể sử dụng tự do, nhưng vẫn phải tôn trọng các quyền nhân thân được bảo hộ vĩnh viễn.

Phân biệt quyền tác giả và quyền liên quan

Một khái niệm dễ nhầm lẫn là quyền liên quan đến quyền tác giả (quyền kề cận). Trong khi quyền tác giả bảo hộ người sáng tạo ra tác phẩm, thì quyền liên quan bảo hộ những chủ thể góp phần truyền tải tác phẩm đến công chúng, gồm: người biểu diễn (ca sĩ, nhạc công, diễn viên…), nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình, và tổ chức phát sóng.

Ví dụ: một bài hát có nhạc sĩ (quyền tác giả), ca sĩ trình bày (quyền của người biểu diễn), hãng đĩa sản xuất bản ghi (quyền của nhà sản xuất) và đài phát sóng (quyền của tổ chức phát sóng). Bạn có thể tìm hiểu sâu hơn trong bài quyền tác giả và quyền liên quan.

Giới hạn và ngoại lệ: các trường hợp sử dụng hợp lý

Độc quyền của tác giả không phải là tuyệt đối. Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ quy định các trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền bản quyền, nhằm cân bằng lợi ích giữa tác giả và cộng đồng, miễn là không làm ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường tác phẩm và không gây phương hại đến quyền của tác giả, đồng thời phải thông tin về tên tác giả và nguồn gốc, xuất xứ của tác phẩm. Một số trường hợp tiêu biểu:

• Tự sao chép một bản để nghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân, không nhằm mục đích thương mại;
• Trích dẫn hợp lý tác phẩm mà không làm sai ý tác giả để bình luận, giới thiệu hoặc minh họa trong tác phẩm của mình, để viết báo, dùng trong ấn phẩm định kỳ, trong chương trình phát sóng;
• Sử dụng trong giảng dạy, minh họa cho bài giảng không nhằm mục đích thương mại;
• Biểu diễn trong các buổi sinh hoạt văn hóa, tuyên truyền cổ động không thu tiền dưới bất kỳ hình thức nào;
• Chuyển tác phẩm sang chữ nổi hoặc ngôn ngữ khác cho người khiếm thị;
• Sao chép của thư viện để lưu trữ, nghiên cứu…

Lưu ý: các ngoại lệ trên không áp dụng đối với tác phẩm kiến trúc, tác phẩm mỹ thuật và chương trình máy tính trong một số trường hợp sao chép. Người sử dụng cần cân nhắc kỹ để không vô tình xâm phạm quyền tác giả.

Vì sao nên đăng ký quyền tác giả dù quyền tự động phát sinh?

Như đã nêu, quyền tác giả phát sinh tự động và việc đăng ký không phải là điều kiện bắt buộc để được bảo hộ. Tuy nhiên, đăng ký mang lại những lợi ích thiết thực:

• Chứng cứ pháp lý mạnh khi tranh chấp. Tổ chức, cá nhân đã được cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả không có nghĩa vụ chứng minh quyền tác giả thuộc về mình khi có tranh chấp, trừ trường hợp có chứng cứ ngược lại. Người không đăng ký sẽ phải tự chứng minh mình là tác giả — việc này thường rất khó khăn và tốn kém.
• Cơ sở để khai thác thương mại, chuyển nhượng, góp vốn, cấp phép sử dụng tác phẩm một cách rõ ràng.
• Tăng uy tín, ngăn ngừa sao chép, tạo lợi thế khi làm việc với đối tác, nhà đầu tư, sàn thương mại điện tử, nền tảng số.

Cơ quan có thẩm quyền cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả là Cục Bản quyền tác giả thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Bạn có thể tra cứu thông tin chính thức tại cov.gov.vn và văn bản luật tại thuvienphapluat.vn.

So sánh quyền tác giả, nhãn hiệu và sáng chế

Quyền tác giả chỉ là một trong nhiều đối tượng sở hữu trí tuệ. Bảng dưới đây giúp bạn phân biệt nhanh:

Tiêu chí	Quyền tác giả	Nhãn hiệu	Sáng chế
Đối tượng bảo hộ	Tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học	Dấu hiệu phân biệt hàng hóa, dịch vụ	Giải pháp kỹ thuật mới có tính sáng tạo
Cơ chế phát sinh	Tự động khi định hình tác phẩm	Phải đăng ký và được cấp văn bằng	Phải đăng ký và được cấp văn bằng
Cơ quan quản lý	Cục Bản quyền tác giả	Cục Sở hữu trí tuệ	Cục Sở hữu trí tuệ
Thời hạn bảo hộ	Suốt đời + 50 năm; hoặc 75/100 năm; quyền nhân thân vô thời hạn	10 năm, được gia hạn nhiều lần	20 năm, không gia hạn
Bảo hộ ý tưởng?	Không (chỉ hình thức thể hiện)	Không	Có (giải pháp kỹ thuật)

Câu hỏi thường gặp về quyền tác giả

Không đăng ký thì tác phẩm có được bảo hộ không?

Có. Quyền tác giả phát sinh tự động kể từ khi tác phẩm được định hình, không phụ thuộc vào việc đăng ký. Tuy nhiên, khi có tranh chấp, người đã đăng ký được miễn nghĩa vụ chứng minh quyền tác giả, nên đăng ký vẫn rất được khuyến khích.

"Bản quyền" và "quyền tác giả" có khác nhau không?

Về bản chất là giống nhau. "Bản quyền" là cách gọi thông dụng (dịch từ copyright), còn "quyền tác giả" là thuật ngữ pháp lý chính thức. "Đăng ký bản quyền" chính là "đăng ký quyền tác giả".

Ý tưởng có được bảo hộ quyền tác giả không?

Không. Quyền tác giả chỉ bảo hộ hình thức thể hiện của ý tưởng chứ không bảo hộ bản thân ý tưởng, quy trình, phương pháp, khái niệm hay số liệu.

Tác phẩm do nhân viên tạo ra thuộc về ai?

Nếu tác phẩm được tạo ra do tổ chức giao nhiệm vụ hoặc theo hợp đồng, thì tổ chức đó thường là chủ sở hữu các quyền tài sản, còn cá nhân trực tiếp sáng tạo vẫn giữ các quyền nhân thân (đứng tên, bảo vệ sự toàn vẹn…), trừ khi các bên có thỏa thuận khác.

Quyền tác giả có thể chuyển nhượng, thừa kế không?

Các quyền tài sản và quyền công bố tác phẩm có thể chuyển nhượng, để lại thừa kế. Riêng các quyền nhân thân gắn với tác giả (đặt tên, đứng tên, bảo vệ sự toàn vẹn) thì không thể chuyển giao.

Sử dụng tác phẩm của người khác thế nào là hợp pháp?

Bạn có thể sử dụng trong các trường hợp ngoại lệ tại Điều 25 (trích dẫn hợp lý, học tập, giảng dạy phi thương mại…) mà không cần xin phép, nhưng phải ghi nguồn và không gây phương hại đến tác giả. Ngoài các trường hợp đó, bạn phải xin phép và trả tiền bản quyền.

Tác phẩm nước ngoài có được bảo hộ tại Việt Nam không?

Có. Việt Nam là thành viên Công ước Berne, nên tác phẩm của công dân các nước thành viên cũng được bảo hộ tại Việt Nam theo nguyên tắc đối xử quốc gia.

Kết luận

Quyền tác giả là công cụ pháp lý quan trọng bảo vệ thành quả sáng tạo trí tuệ của bạn, phát sinh tự động nhưng sẽ được bảo vệ chắc chắn hơn rất nhiều khi được đăng ký. Hiểu rõ quyền nhân thân, quyền tài sản, thời hạn bảo hộ và các ngoại lệ sẽ giúp bạn vừa khai thác hiệu quả tài sản của mình, vừa tránh xâm phạm quyền của người khác.

LTV Law cung cấp dịch vụ đăng ký bản quyền (quyền tác giả) trọn gói: tư vấn phân loại tác phẩm, soạn hồ sơ, đại diện nộp và theo dõi tại Cục Bản quyền tác giả, xử lý vướng mắc và hỗ trợ khi có tranh chấp. Với đội ngũ luật sư sở hữu trí tuệ giàu kinh nghiệm, chúng tôi giúp bạn xác lập quyền nhanh chóng, chính xác và an toàn pháp lý. Hãy liên hệ LTV Law ngay hôm nay để được tư vấn và bảo vệ tác phẩm của bạn một cách vững chắc.