Quyền tác giả và quyền liên quan: phân biệt và phạm vi bảo hộ

Trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, quyền tác giả và quyền liên quan là hai nhóm quyền dễ bị nhầm lẫn nhất, dù chúng bảo hộ những đối tượng và chủ thể khác nhau. Hiểu rõ sự khác biệt này giúp bạn xác định đúng quyền lợi và cách bảo vệ tác phẩm.

Bài viết dưới đây phân tích định nghĩa, nội dung quyền nhân thân và quyền tài sản, các chủ thể của quyền liên quan, thời hạn bảo hộ, kèm bảng so sánh trực quan theo Luật SHTT 2005 (sửa đổi, bổ sung 2022) và Nghị định 17/2023/NĐ-CP.

Quyền tác giả là gì?

Quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu. Quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phân biệt nội dung, chất lượng, hình thức, phương tiện, ngôn ngữ, đã công bố hay chưa, đã đăng ký hay chưa.

Quyền tác giả bao gồm hai nhóm: quyền nhân thân và quyền tài sản.

Quyền nhân thân

Theo Điều 19 Luật SHTT, quyền nhân thân bao gồm:

• Đặt tên cho tác phẩm.
• Đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm; được nêu tên khi tác phẩm được công bố, sử dụng.
• Công bố tác phẩm hoặc cho phép người khác công bố tác phẩm.
• Bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, không cho người khác xuyên tạc, cắt xén, sửa chữa gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả.

Quyền tài sản

Theo Điều 20 Luật SHTT, quyền tài sản bao gồm quyền làm tác phẩm phái sinh; biểu diễn tác phẩm; sao chép; phân phối, nhập khẩu bản gốc hoặc bản sao; phát sóng, truyền đạt tác phẩm đến công chúng; cho thuê bản gốc hoặc bản sao tác phẩm điện ảnh, chương trình máy tính. Tổ chức, cá nhân khi khai thác, sử dụng các quyền này phải xin phép và trả tiền nhuận bút, thù lao cho chủ sở hữu.

Quyền liên quan là gì?

Quyền liên quan đến quyền tác giả (gọi tắt là quyền liên quan) là quyền của tổ chức, cá nhân đối với cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng, tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hóa. Đây là quyền của những người không sáng tạo ra tác phẩm gốc nhưng góp phần đưa tác phẩm đến công chúng.

Người biểu diễn

Diễn viên, ca sĩ, nhạc công, vũ công và những người trình bày tác phẩm văn học, nghệ thuật. Người biểu diễn có quyền nhân thân (được nêu tên, bảo vệ sự toàn vẹn của cuộc biểu diễn) và quyền tài sản đối với cuộc biểu diễn của mình.

Nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình

Tổ chức, cá nhân định hình lần đầu âm thanh, hình ảnh của cuộc biểu diễn hoặc âm thanh, hình ảnh khác. Họ có quyền độc quyền sao chép, phân phối bản ghi và hưởng lợi ích khi bản ghi được sử dụng.

Tổ chức phát sóng

Các đài, tổ chức khởi xướng và thực hiện việc phát sóng. Họ có quyền đối với chương trình phát sóng và tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hóa của mình.

Bảng so sánh quyền tác giả và quyền liên quan

Thời hạn bảo hộ

Thời hạn bảo hộ khác nhau giữa các nhóm quyền:

• Quyền nhân thân (trừ quyền công bố tác phẩm): được bảo hộ vô thời hạn.
• Quyền tài sản và quyền công bố tác phẩm: đối với tác phẩm nói chung, được bảo hộ suốt cuộc đời tác giả và 50 năm tiếp theo năm tác giả chết. Với tác phẩm có đồng tác giả, tính từ năm người đồng tác giả cuối cùng chết.
• Tác phẩm điện ảnh, nhiếp ảnh, mỹ thuật ứng dụng, tác phẩm khuyết danh: có cách tính thời hạn riêng theo quy định của Luật SHTT.
• Quyền liên quan: được bảo hộ 50 năm tính từ mốc thời gian luật định (ví dụ năm định hình cuộc biểu diễn, bản ghi hoặc năm thực hiện chương trình phát sóng).

Những thay đổi quan trọng về nội dung và thời hạn bảo hộ được cập nhật tại bài viết thay đổi Luật SHTT 2022.

Câu hỏi thường gặp

Quyền nhân thân có chuyển nhượng được không?

Phần lớn quyền nhân thân gắn liền với tác giả và không thể chuyển nhượng, riêng quyền công bố tác phẩm có thể được chuyển giao. Quyền tài sản thì có thể chuyển nhượng và cấp phép sử dụng.

Một bài hát biểu diễn trên sân khấu liên quan đến những quyền nào?

Bài hát liên quan quyền tác giả (nhạc sĩ, người viết lời) và quyền liên quan (ca sĩ biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi nếu được ghi lại, tổ chức phát sóng nếu được truyền hình).

Có cần đăng ký quyền liên quan không?

Giống quyền tác giả, quyền liên quan phát sinh tự động nhưng nên đăng ký để có bằng chứng pháp lý. Bạn có thể tìm hiểu dịch vụ tại trang đăng ký bản quyền.

Sau khi hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản thì sao?

Tác phẩm sẽ thuộc về công chúng, ai cũng có thể sử dụng mà không phải xin phép hay trả tiền, nhưng vẫn phải tôn trọng các quyền nhân thân được bảo hộ vô thời hạn như quyền đứng tên và bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm.

Kết luận

Phân biệt rõ quyền tác giả và quyền liên quan giúp các cá nhân, tổ chức sáng tạo xác định đúng quyền lợi, tránh xâm phạm và khai thác giá trị tác phẩm một cách hợp pháp. Việc nắm vững quyền nhân thân, quyền tài sản và thời hạn bảo hộ là nền tảng để xây dựng chiến lược bảo vệ tài sản trí tuệ.

Nếu bạn cần tư vấn xác định phạm vi quyền, đăng ký bảo hộ hoặc xử lý tranh chấp bản quyền, LTV Law sẵn sàng đồng hành. Liên hệ với đội ngũ luật sư sở hữu trí tuệ của chúng tôi để được hỗ trợ tận tình và chuyên nghiệp.