M&A là gì: Các hình thức mua bán, sáp nhập doanh nghiệp

M&A là thuật ngữ được nhắc đến ngày càng nhiều trên báo chí kinh tế và trong giới đầu tư, nhưng không phải ai cũng nắm rõ bản chất pháp lý của hoạt động này. Bài viết trình bày ngắn gọn M&A là gì, các hình thức mua bán và sáp nhập doanh nghiệp phổ biến tại Việt Nam, quy trình cơ bản và một số lưu ý pháp lý quan trọng, dựa trên Luật Doanh nghiệp 2020, Luật Đầu tư 2020 và Luật Cạnh tranh 2018.

M&A là gì?

M&A là viết tắt của cụm từ Mergers and Acquisitions, nghĩa là mua bán và sáp nhập doanh nghiệp. Đây là cách gọi chung cho các giao dịch nhằm giành quyền kiểm soát một doanh nghiệp hoặc hợp nhất các doanh nghiệp lại với nhau. Nói cách khác, M&A không phải là một thủ tục pháp lý đơn lẻ, mà là tên gọi bao trùm nhiều hình thức giao dịch khác nhau có chung mục đích thay đổi cấu trúc sở hữu và quyền chi phối doanh nghiệp.

Tại Việt Nam, pháp luật không dùng riêng thuật ngữ M&A trong văn bản luật, mà điều chỉnh từng hình thức cụ thể như mua cổ phần, mua phần vốn góp, mua tài sản, sáp nhập và hợp nhất. Vì vậy, khi thực hiện một thương vụ M&A, các bên thường phải vận dụng đồng thời quy định của nhiều đạo luật, trong đó cốt lõi là Luật Doanh nghiệp 2020, Luật Đầu tư 2020 và Luật Cạnh tranh 2018.

Vì sao doanh nghiệp thực hiện M&A?

M&A là một công cụ chiến lược, không chỉ đơn thuần là việc mua đi bán lại. Doanh nghiệp tìm đến M&A vì nhiều lý do khác nhau, tùy theo vị thế và mục tiêu của mình:

• Mở rộng thị phần và quy mô: thay vì gây dựng từ đầu, doanh nghiệp mua lại đối thủ hoặc đối tác cùng ngành để nhanh chóng tăng thị phần.
• Thâu tóm và giành quyền kiểm soát: nhà đầu tư mua đủ tỷ lệ sở hữu để chi phối hoạt động của doanh nghiệp mục tiêu.
• Tái cấu trúc: sáp nhập hoặc hợp nhất để tinh gọn bộ máy, giảm chi phí và tối ưu nguồn lực trong cùng một nhóm doanh nghiệp.
• Tiếp cận công nghệ, khách hàng và thị trường mới: mua lại doanh nghiệp sở hữu công nghệ, kênh phân phối hoặc tệp khách hàng mà mình chưa có.
• Rút lui khỏi thị trường: chủ doanh nghiệp bán lại phần vốn hoặc toàn bộ doanh nghiệp để thu hồi vốn và chuyển hướng đầu tư.

Các hình thức M&A tại Việt Nam

Trên thực tế, một thương vụ M&A có thể được thực hiện qua nhiều hình thức pháp lý khác nhau. Bốn hình thức phổ biến nhất được tóm tắt trong bảng dưới đây:

Trong đó, mua cổ phần và mua phần vốn góp là hình thức thường gặp nhất trên thị trường, bởi thủ tục tương đối linh hoạt và không làm chấm dứt tư cách pháp nhân của doanh nghiệp mục tiêu. Nội dung chi tiết về chuyển nhượng có thể tham khảo tại bài chuyển nhượng vốn góp.

Phân biệt sáp nhập và hợp nhất

Sáp nhập và hợp nhất thường bị nhầm lẫn vì cùng dẫn tới việc một số doanh nghiệp chấm dứt tồn tại, nhưng bản chất pháp lý khác nhau. Ở hình thức sáp nhập theo Điều 201 Luật Doanh nghiệp 2020, công ty bị sáp nhập chấm dứt tồn tại và nhập vào một công ty đã có sẵn; công ty nhận sáp nhập vẫn giữ nguyên tư cách pháp nhân và kế thừa toàn bộ quyền, nghĩa vụ, lợi ích hợp pháp của công ty bị sáp nhập.

Ngược lại, ở hình thức hợp nhất theo Điều 200 Luật Doanh nghiệp 2020, tất cả các công ty tham gia đều chấm dứt tồn tại để tạo ra một công ty hoàn toàn mới. Công ty mới này kế thừa quyền và nghĩa vụ của các công ty bị hợp nhất. Sự khác biệt cốt lõi nằm ở việc có hay không hình thành một pháp nhân mới. Bạn đọc quan tâm có thể xem thêm bài hợp nhất, sáp nhập doanh nghiệp để nắm thủ tục cụ thể.

Quy trình M&A cơ bản

Mỗi thương vụ có đặc thù riêng, nhưng nhìn chung một giao dịch M&A thường trải qua các bước sau:

1. Tìm hiểu và xác định mục tiêu: bên mua xác định doanh nghiệp hoặc tài sản muốn mua, tiếp cận và ký thỏa thuận nguyên tắc, thỏa thuận bảo mật.
2. Thẩm định pháp lý và tài chính: rà soát toàn diện tình trạng pháp lý, tài chính, thuế, lao động, hợp đồng và tài sản của doanh nghiệp mục tiêu.
3. Đàm phán và định giá: trên cơ sở kết quả thẩm định, các bên thương lượng giá, điều khoản và cơ chế phân bổ rủi ro.
4. Ký kết hợp đồng: ký hợp đồng chuyển nhượng cổ phần, phần vốn góp, hợp đồng mua bán tài sản hoặc hợp đồng sáp nhập, hợp nhất cùng các văn kiện kèm theo.
5. Thực hiện thủ tục pháp lý: đăng ký thay đổi nội dung đăng ký doanh nghiệp, chuyển nhượng, và các thủ tục chấp thuận cần thiết theo quy định.
6. Hoàn tất và hậu M&A: chuyển giao, thanh toán, tích hợp bộ máy quản trị, nhân sự và vận hành sau giao dịch.

Thẩm định pháp lý trong M&A

Thẩm định pháp lý, thường gọi là due diligence, là bước không thể bỏ qua trong bất kỳ thương vụ M&A nào. Đây là quá trình bên mua rà soát toàn diện hồ sơ pháp lý của doanh nghiệp mục tiêu để hiểu rõ mình đang mua gì và có những rủi ro tiềm ẩn nào.

Phạm vi thẩm định thường bao gồm tình trạng đăng ký doanh nghiệp và vốn, các khoản nợ và nghĩa vụ tài chính, nghĩa vụ thuế, quan hệ lao động, các hợp đồng đang có hiệu lực, tình trạng tài sản và quyền sở hữu trí tuệ, cùng các tranh chấp đang hoặc có thể phát sinh. Kết quả thẩm định là căn cứ để bên mua quyết định có tiếp tục giao dịch hay không, điều chỉnh giá và thiết kế các điều khoản bảo vệ mình trong hợp đồng. Thẩm định sơ sài là một trong những nguyên nhân phổ biến khiến bên mua gánh chịu các khoản nợ hoặc tranh chấp ngoài dự kiến sau khi hoàn tất giao dịch.

Lưu ý pháp lý quan trọng

Khi thực hiện M&A, các bên cần đặc biệt lưu ý một số vấn đề pháp lý có thể ảnh hưởng đến tính hợp pháp và khả năng hoàn tất của giao dịch:

• Giao dịch có yếu tố nước ngoài: khi nhà đầu tư nước ngoài tham gia mua cổ phần, phần vốn góp, giao dịch phải tuân thủ điều kiện tiếp cận thị trường và giới hạn tỷ lệ sở hữu đối với ngành, nghề tương ứng theo Luật Đầu tư 2020. Một số trường hợp phải thực hiện thủ tục đăng ký góp vốn, mua cổ phần, phần vốn góp trước khi hoàn tất.
• Kiểm soát tập trung kinh tế: M&A là một hình thức tập trung kinh tế. Khi giao dịch đạt ngưỡng do pháp luật quy định, các bên có nghĩa vụ thông báo tập trung kinh tế cho Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia theo Luật Cạnh tranh 2018 trước khi thực hiện. Việc này nhằm ngăn ngừa các thương vụ gây tác động hạn chế cạnh tranh đáng kể trên thị trường.
• Rủi ro kế thừa nghĩa vụ: đối với hình thức mua cổ phần, phần vốn góp, sáp nhập hoặc hợp nhất, bên nhận thường kế thừa cả nghĩa vụ và rủi ro của doanh nghiệp, do đó việc thẩm định pháp lý kỹ lưỡng là hết sức cần thiết.

Do liên quan đến nhiều lĩnh vực pháp luật, các thương vụ M&A nên có sự tham gia của luật sư và chuyên gia tư vấn ngay từ giai đoạn đầu. Tổng quan thị trường và thực tiễn giao dịch có thể tham khảo thêm tại bài mua bán, sáp nhập doanh nghiệp tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp về M&A

M&A và chuyển nhượng vốn có phải là một không?

Chuyển nhượng cổ phần hoặc phần vốn góp là một trong những hình thức để thực hiện M&A, nhưng M&A là khái niệm rộng hơn, còn bao gồm cả mua tài sản, sáp nhập và hợp nhất. Nói cách khác, chuyển nhượng vốn là một cách thức, còn M&A là mục tiêu và bản chất chung của giao dịch.

Sau khi mua lại doanh nghiệp, bên mua có phải chịu các khoản nợ cũ không?

Trong phần lớn trường hợp mua cổ phần, phần vốn góp hoặc sáp nhập, hợp nhất, bên nhận kế thừa cả quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp, bao gồm các khoản nợ. Đây chính là lý do thẩm định pháp lý trước giao dịch rất quan trọng.

Nhà đầu tư nước ngoài có được thực hiện M&A tại Việt Nam không?

Có. Nhà đầu tư nước ngoài được tham gia M&A nhưng phải tuân thủ điều kiện tiếp cận thị trường, giới hạn tỷ lệ sở hữu theo ngành, nghề và các thủ tục theo Luật Đầu tư 2020.

Khi nào một thương vụ M&A phải thông báo tập trung kinh tế?

Khi giao dịch đạt ngưỡng thông báo do pháp luật quy định, các bên phải thông báo tập trung kinh tế cho Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia theo Luật Cạnh tranh 2018 trước khi thực hiện. Việc xác định có thuộc diện phải thông báo hay không cần đối chiếu với quy định cụ thể tại thời điểm giao dịch.

Một thương vụ M&A thường kéo dài bao lâu?

Thời gian phụ thuộc vào quy mô, mức độ phức tạp và ngành nghề của doanh nghiệp mục tiêu. Một thương vụ có thể kéo dài từ vài tháng đến hơn một năm, trong đó khâu thẩm định pháp lý và đàm phán thường chiếm nhiều thời gian nhất.

Kết luận

M&A là hoạt động mua bán và sáp nhập doanh nghiệp, được thực hiện qua nhiều hình thức như mua cổ phần, phần vốn góp, mua tài sản, sáp nhập và hợp nhất, mỗi hình thức có bản chất và hệ quả pháp lý riêng. Do liên quan đồng thời đến Luật Doanh nghiệp 2020, Luật Đầu tư 2020 và Luật Cạnh tranh 2018, một thương vụ M&A đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng, đặc biệt ở khâu thẩm định pháp lý và tuân thủ điều kiện đầu tư, cạnh tranh.

Nếu bạn đang cân nhắc một giao dịch mua bán, sáp nhập hoặc chuyển nhượng vốn, đội ngũ LTV Law có thể hỗ trợ tư vấn, thẩm định và thực hiện thủ tục pháp lý phù hợp với từng trường hợp cụ thể. Vui lòng tham khảo các dịch vụ pháp lý của chúng tôi để được hỗ trợ.