Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng: Căn cứ, Nguyên tắc & Cách xác định

Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là chế định đặt ra trách nhiệm cho người có hành vi gây thiệt hại phải khôi phục lại lợi ích cho người bị thiệt hại. Trên thực tế, loại trách nhiệm này phát sinh trong nhiều tình huống quen thuộc như tai nạn giao thông, cây đổ làm hư hại tài sản, súc vật cắn người hay hành vi xúc phạm danh dự người khác. Bài viết tổng hợp những quy định hiện hành theo Bộ luật Dân sự 2015 để bạn đọc nắm được căn cứ, nguyên tắc và cách xác định mức bồi thường.

Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là gì?

Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là trách nhiệm dân sự phát sinh giữa các bên không có quan hệ hợp đồng với nhau, hoặc tuy có hợp đồng nhưng thiệt hại xảy ra không liên quan đến việc thực hiện nghĩa vụ trong hợp đồng đó. Trách nhiệm này phát sinh khi một người có hành vi xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản hoặc các quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác và gây ra thiệt hại.

Điểm khác biệt cơ bản là trách nhiệm này không xuất phát từ thỏa thuận trước giữa các bên, mà do pháp luật quy định nhằm bảo vệ quyền lợi của người bị xâm phạm. Người gây thiệt hại buộc phải bồi thường ngay cả khi giữa họ và người bị thiệt hại chưa từng có giao dịch nào.

Căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường

Theo Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015, người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp Bộ luật này hoặc luật khác có liên quan quy định khác.

So với Bộ luật Dân sự trước đây, quy định hiện hành không còn đặt yếu tố lỗi là điều kiện bắt buộc để phát sinh trách nhiệm. Chỉ cần có hành vi xâm phạm, có thiệt hại xảy ra cùng mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và thiệt hại thì trách nhiệm bồi thường đã có thể được đặt ra. Người bị thiệt hại không có nghĩa vụ chứng minh lỗi của người gây thiệt hại.

Điều 584 cũng quy định hai trường hợp người gây thiệt hại không phải chịu trách nhiệm bồi thường: một là thiệt hại phát sinh do sự kiện bất khả kháng; hai là thiệt hại phát sinh hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc luật có quy định khác. Ngoài ra, khi tài sản gây thiệt hại thì chủ sở hữu, người chiếm hữu tài sản phải chịu trách nhiệm bồi thường, trừ trường hợp thiệt hại phát sinh do lỗi của bên bị thiệt hại.

Nguyên tắc bồi thường thiệt hại

Điều 585 Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra các nguyên tắc mà cả người gây thiệt hại và người bị thiệt hại cần lưu ý:

• Bồi thường toàn bộ và kịp thời: thiệt hại thực tế phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời. Đây là nguyên tắc chủ đạo, hướng đến khôi phục đầy đủ lợi ích cho người bị thiệt hại.
• Tôn trọng thỏa thuận: các bên có thể thỏa thuận về mức bồi thường, hình thức bồi thường bằng tiền, bằng hiện vật hoặc thực hiện một công việc, cũng như phương thức bồi thường một lần hoặc nhiều lần, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.
• Giảm mức bồi thường: người chịu trách nhiệm bồi thường có thể được giảm mức bồi thường nếu không có lỗi hoặc có lỗi vô ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế của mình.
• Yêu cầu thay đổi mức bồi thường: khi mức bồi thường không còn phù hợp với thực tế thì bên bị thiệt hại hoặc bên gây thiệt hại có quyền yêu cầu Tòa án hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền khác thay đổi mức bồi thường.
• Hạn chế thiệt hại: khi bên bị thiệt hại có lỗi trong việc gây thiệt hại thì không được bồi thường phần thiệt hại do lỗi của mình gây ra. Bên có quyền, lợi ích bị xâm phạm cũng không được bồi thường nếu thiệt hại xảy ra do không áp dụng các biện pháp cần thiết, hợp lý để ngăn chặn, hạn chế thiệt hại cho chính mình.

Năng lực chịu trách nhiệm bồi thường

Không phải ai gây thiệt hại cũng tự mình chịu trách nhiệm bồi thường. Điều 586 Bộ luật Dân sự 2015 xác định năng lực chịu trách nhiệm bồi thường dựa trên độ tuổi và khả năng nhận thức:

• Người từ đủ mười tám tuổi trở lên gây thiệt hại thì phải tự bồi thường.
• Người chưa đủ mười lăm tuổi gây thiệt hại mà còn cha, mẹ thì cha, mẹ phải bồi thường toàn bộ thiệt hại; nếu tài sản của cha, mẹ không đủ mà con có tài sản riêng thì lấy tài sản đó để bồi thường phần còn thiếu.
• Người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi gây thiệt hại thì phải bồi thường bằng tài sản của mình; nếu không đủ thì cha, mẹ phải bồi thường phần còn thiếu bằng tài sản của mình.
• Người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi mà có người giám hộ thì người giám hộ được dùng tài sản của người được giám hộ để bồi thường; nếu không đủ thì người giám hộ phải bồi thường bằng tài sản của mình, trừ khi chứng minh được mình không có lỗi trong việc giám hộ.

Cách xác định các loại thiệt hại được bồi thường

Bộ luật Dân sự 2015 quy định cụ thể cách xác định từng loại thiệt hại. Việc xác định đúng và đủ các khoản này là cơ sở để yêu cầu bồi thường hợp lý. Bảng dưới đây tổng hợp bốn nhóm thiệt hại phổ biến cùng các khoản được bồi thường tương ứng:

Đối với khoản bù đắp tổn thất về tinh thần, các bên có thể thỏa thuận mức bồi thường; nếu không thỏa thuận được thì mức tối đa do luật quy định, tính theo mức lương cơ sở tại thời điểm giải quyết. Cụ thể, mức tối đa cho một người có sức khỏe bị xâm phạm không quá năm mươi lần mức lương cơ sở; cho một người có tính mạng bị xâm phạm không quá một trăm lần mức lương cơ sở; cho một người có danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm không quá mười lần mức lương cơ sở.

Một số trường hợp bồi thường đặc thù

Bên cạnh nguyên tắc chung, Bộ luật Dân sự 2015 còn quy định riêng cho một số trường hợp mà việc gây thiệt hại có tính chất đặc biệt:

Bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra (Điều 601). Nguồn nguy hiểm cao độ bao gồm phương tiện giao thông vận tải cơ giới, hệ thống tải điện, nhà máy công nghiệp đang hoạt động, vũ khí, chất nổ, chất cháy, chất độc, chất phóng xạ, thú dữ và các nguồn nguy hiểm cao độ khác. Chủ sở hữu, người chiếm hữu, sử dụng nguồn nguy hiểm cao độ phải bồi thường thiệt hại ngay cả khi không có lỗi, trừ trường hợp thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi cố ý của người bị thiệt hại hoặc do sự kiện bất khả kháng, tình thế cấp thiết. Đây là điểm quan trọng thường gặp trong các vụ tai nạn giao thông.

Bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra (Điều 603). Chủ sở hữu súc vật phải bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra cho người khác. Người chiếm hữu, sử dụng súc vật phải bồi thường trong thời gian chiếm hữu, sử dụng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Nếu người thứ ba hoàn toàn có lỗi làm cho súc vật gây thiệt hại thì người thứ ba phải bồi thường; nếu cùng có lỗi thì phải liên đới bồi thường.

Phân biệt với bồi thường thiệt hại trong hợp đồng

Trong thực tế, nhiều người dễ nhầm lẫn giữa hai loại trách nhiệm bồi thường. Bồi thường thiệt hại trong hợp đồng phát sinh khi một bên vi phạm nghĩa vụ đã cam kết trong hợp đồng và gây thiệt hại cho bên kia. Trách nhiệm này gắn liền với quan hệ hợp đồng đã tồn tại, và các bên thường đã thỏa thuận trước về phạm vi, mức bồi thường hoặc phạt vi phạm.

Ngược lại, bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng không dựa trên cam kết nào trước đó, mà phát sinh trực tiếp từ hành vi xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác theo quy định của pháp luật. Việc xác định đúng loại trách nhiệm sẽ ảnh hưởng đến căn cứ pháp lý áp dụng, cách tính thiệt hại và trình tự yêu cầu giải quyết. Bài viết này tập trung vào trách nhiệm ngoài hợp đồng; phần trong hợp đồng chỉ nêu để phân định.

Câu hỏi thường gặp

Người bị thiệt hại có phải chứng minh lỗi của người gây thiệt hại không?

Theo Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015, người bị thiệt hại không có nghĩa vụ chứng minh lỗi. Chỉ cần chứng minh có hành vi xâm phạm, có thiệt hại thực tế và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và thiệt hại. Người gây thiệt hại nếu muốn được miễn trách nhiệm thì phải chứng minh thuộc trường hợp bất khả kháng hoặc thiệt hại hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại.

Thời hiệu yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là bao lâu?

Thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại là ba năm, kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Người bị thiệt hại nên lưu ý mốc thời gian này để bảo vệ quyền lợi của mình kịp thời.

Có thể được giảm mức bồi thường không?

Có. Theo Điều 585, người chịu trách nhiệm bồi thường có thể được giảm mức bồi thường nếu không có lỗi hoặc có lỗi vô ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế của mình. Tuy nhiên, đây là quyền được xem xét chứ không phải đương nhiên áp dụng, và cần được cơ quan giải quyết cân nhắc trên thực tế.

Khoản bù đắp tổn thất về tinh thần được tính thế nào?

Trước hết các bên thỏa thuận; nếu không thỏa thuận được thì áp dụng mức tối đa do luật quy định, tính theo mức lương cơ sở. Ví dụ, với thiệt hại về tính mạng, mức bù đắp tối đa không quá một trăm lần mức lương cơ sở tại thời điểm giải quyết bồi thường.

Cha, mẹ có phải bồi thường thay cho con chưa thành niên không?

Tùy độ tuổi của con. Nếu con chưa đủ mười lăm tuổi thì cha, mẹ bồi thường toàn bộ. Nếu con từ đủ mười lăm đến chưa đủ mười tám tuổi thì con bồi thường bằng tài sản của mình trước, phần còn thiếu cha, mẹ mới bồi thường. Quy định này thể hiện tại Điều 586 Bộ luật Dân sự 2015.

Kết luận

Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là chế định bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị xâm phạm, dựa trên các căn cứ và nguyên tắc rõ ràng trong Bộ luật Dân sự 2015. Việc nắm được căn cứ phát sinh trách nhiệm, nguyên tắc bồi thường toàn bộ và kịp thời, năng lực chịu trách nhiệm theo độ tuổi và cách xác định từng loại thiệt hại sẽ giúp các bên chủ động hơn khi giải quyết tranh chấp. Việc xác định đúng loại thiệt hại và tập hợp đầy đủ chứng cứ thường là yếu tố quyết định đến kết quả yêu cầu bồi thường.

Nếu bạn đang gặp vướng mắc liên quan đến bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, từ việc xác định trách nhiệm, tính toán mức bồi thường đến chuẩn bị hồ sơ khởi kiện, đội ngũ luật sư của LTV Law sẵn sàng trao đổi và hỗ trợ. Bạn có thể tham khảo các dịch vụ pháp lý của chúng tôi hoặc liên hệ để được tư vấn cụ thể theo tình huống của mình.