Giải thể và phá sản doanh nghiệp: Phân biệt, Thủ tục & Hậu quả pháp lý

Khi một doanh nghiệp không còn muốn hoặc không còn khả năng tiếp tục hoạt động, có hai con đường pháp lý để chấm dứt sự tồn tại của nó là giải thể và phá sản. Hai thủ tục này thường bị nhầm lẫn, nhưng bản chất pháp lý, cơ quan giải quyết và hậu quả lại khác nhau rất nhiều. Bài viết phân tích sự khác biệt giữa giải thể và phá sản doanh nghiệp, điều kiện, trình tự thực hiện và những hậu quả pháp lý mà chủ doanh nghiệp, người quản lý cần lưu ý, dựa trên Luật Doanh nghiệp 2020 và Luật Phá sản 2014.

Giải thể và phá sản doanh nghiệp là gì

Giải thể doanh nghiệp là việc chấm dứt sự tồn tại của doanh nghiệp theo ý chí của chủ doanh nghiệp hoặc theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, khi doanh nghiệp vẫn còn khả năng thanh toán các khoản nợ. Điều kiện cốt lõi để được giải thể là doanh nghiệp bảo đảm thanh toán hết các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác. Nói cách khác, giải thể là cách rút lui có trật tự khi doanh nghiệp còn đủ tài sản để trả nợ.

Phá sản lại là câu chuyện khác. Theo Luật Phá sản 2014, phá sản là tình trạng doanh nghiệp mất khả năng thanh toán và bị Tòa án nhân dân ra quyết định tuyên bố phá sản. Doanh nghiệp mất khả năng thanh toán là doanh nghiệp không thực hiện nghĩa vụ thanh toán khoản nợ trong thời hạn 03 tháng kể từ ngày đến hạn thanh toán. Như vậy, phá sản gắn liền với tình trạng không còn đủ khả năng trả nợ, và do Tòa án chứ không phải cơ quan đăng ký kinh doanh giải quyết.

Điểm mấu chốt để phân biệt hai khái niệm là khả năng tài chính: giải thể là doanh nghiệp còn tiền để trả hết nợ và tự nguyện (hoặc bị buộc) rút lui bằng thủ tục hành chính; phá sản là doanh nghiệp không còn khả năng trả nợ và phải xử lý qua thủ tục tư pháp tại Tòa án.

Phân biệt giải thể và phá sản doanh nghiệp

Bảng dưới đây tóm tắt những khác biệt cơ bản giữa giải thể và phá sản để bạn dễ hình dung trước khi đi vào từng thủ tục cụ thể.

Các trường hợp giải thể doanh nghiệp

Điều 207 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định doanh nghiệp bị giải thể trong bốn trường hợp:

• Kết thúc thời hạn hoạt động đã ghi trong Điều lệ công ty mà không có quyết định gia hạn;
• Theo nghị quyết, quyết định của chủ doanh nghiệp tư nhân, của Hội đồng thành viên đối với công ty hợp danh, của Hội đồng thành viên, chủ sở hữu công ty đối với công ty trách nhiệm hữu hạn, của Đại hội đồng cổ đông đối với công ty cổ phần (giải thể tự nguyện);
• Công ty không còn đủ số lượng thành viên tối thiểu theo quy định trong thời hạn 06 tháng liên tục mà không làm thủ tục chuyển đổi loại hình doanh nghiệp;
• Bị thu hồi Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, trừ trường hợp Luật Quản lý thuế có quy định khác (giải thể bắt buộc).

Điều kiện tiên quyết áp dụng cho mọi trường hợp là doanh nghiệp chỉ được giải thể khi bảo đảm thanh toán hết các khoản nợ, nghĩa vụ tài sản khác và không đang trong quá trình giải quyết tranh chấp tại Tòa án hoặc Trọng tài. Nếu không còn khả năng trả nợ, doanh nghiệp không thể giải thể mà phải chuyển sang thủ tục phá sản.

Trình tự, thủ tục giải thể doanh nghiệp

Điều 208 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định trình tự giải thể trong trường hợp tự nguyện, gồm các bước cơ bản:

• Thông qua nghị quyết, quyết định giải thể doanh nghiệp, trong đó nêu rõ lý do, thời hạn và thủ tục thanh lý hợp đồng, phương án xử lý các khoản nợ;
• Tổ chức thanh lý tài sản doanh nghiệp; chủ doanh nghiệp tư nhân, Hội đồng thành viên hoặc chủ sở hữu công ty, Hội đồng quản trị trực tiếp tổ chức thanh lý, trừ khi Điều lệ quy định thành lập tổ chức thanh lý riêng;
• Gửi nghị quyết, quyết định giải thể và biên bản họp đến Cơ quan đăng ký kinh doanh, cơ quan thuế và người lao động; đăng công khai trên Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp;
• Thanh toán các khoản nợ theo thứ tự ưu tiên: nợ lương, trợ cấp thôi việc, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp và các quyền lợi khác của người lao động; nợ thuế; các khoản nợ khác;
• Sau khi đã thanh toán hết chi phí giải thể và các khoản nợ, người đại diện theo pháp luật gửi hồ sơ giải thể đến Cơ quan đăng ký kinh doanh để cập nhật tình trạng pháp lý của doanh nghiệp trên cơ sở dữ liệu quốc gia.

Phần tài sản còn lại sau khi thanh toán mọi nghĩa vụ mới được chia cho chủ doanh nghiệp, các thành viên, cổ đông theo tỷ lệ phần vốn góp, cổ phần sở hữu.

Khi nào doanh nghiệp bị coi là phá sản

Theo Luật Phá sản 2014, dấu hiệu để mở thủ tục phá sản là doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, tức không thực hiện nghĩa vụ thanh toán khoản nợ trong thời hạn 03 tháng kể từ ngày đến hạn. Lưu ý rằng mất khả năng thanh toán không đồng nghĩa với việc không còn bất kỳ tài sản nào, mà là tình trạng không thực hiện được nghĩa vụ trả nợ đúng hạn.

Những chủ thể sau có quyền hoặc nghĩa vụ nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản:

• Chủ nợ không có bảo đảm, chủ nợ có bảo đảm một phần có quyền nộp đơn khi hết thời hạn 03 tháng mà doanh nghiệp không thanh toán;
• Người lao động, công đoàn cơ sở có quyền nộp đơn khi doanh nghiệp không trả được lương và các khoản nợ khác;
• Người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp có nghĩa vụ nộp đơn khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán;
• Chủ sở hữu doanh nghiệp nhà nước, cổ đông hoặc nhóm cổ đông sở hữu tỷ lệ nhất định, thành viên hợp tác xã cũng có quyền nộp đơn theo quy định.

Thủ tục phá sản tại Tòa án và thủ tục phục hồi

Khác với giải thể, phá sản là thủ tục tư pháp do Tòa án nhân dân giải quyết. Quy trình cơ bản gồm: nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản; Tòa án thụ lý và xem xét ra quyết định mở hoặc không mở thủ tục phá sản; kiểm kê tài sản, lập danh sách chủ nợ, danh sách người mắc nợ; triệu tập Hội nghị chủ nợ; và cuối cùng là ra quyết định tuyên bố doanh nghiệp phá sản hoặc áp dụng thủ tục phục hồi.

Một điểm nhân văn của Luật Phá sản 2014 là thủ tục phục hồi hoạt động kinh doanh. Sau Hội nghị chủ nợ, nếu doanh nghiệp xây dựng được phương án phục hồi khả thi và được Hội nghị chủ nợ thông qua, doanh nghiệp có cơ hội tiếp tục hoạt động thay vì bị tuyên bố phá sản. Chỉ khi không phục hồi được, hoặc không thực hiện được phương án phục hồi, Tòa án mới ra quyết định tuyên bố phá sản và tiến hành thanh lý, phân chia tài sản. Vì vậy, phá sản không hoàn toàn đồng nghĩa với chấm dứt tồn tại ngay lập tức.

Thứ tự phân chia tài sản khi phá sản

Khi Tòa án tuyên bố doanh nghiệp phá sản, tài sản của doanh nghiệp được phân chia theo thứ tự ưu tiên quy định tại Điều 54 Luật Phá sản 2014. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với giải thể, vì khi phá sản tài sản thường không đủ trả hết nợ nên phải phân chia theo thứ tự luật định:

• Chi phí phá sản (bao gồm chi phí quản tài viên, doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản và các chi phí khác trong quá trình giải quyết phá sản);
• Khoản nợ lương, trợ cấp thôi việc, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế đối với người lao động, các quyền lợi khác theo hợp đồng lao động và thỏa ước lao động tập thể đã ký kết;
• Khoản nợ phát sinh sau khi mở thủ tục phá sản nhằm mục đích phục hồi hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp;
• Nghĩa vụ tài chính đối với Nhà nước; khoản nợ không có bảo đảm phải trả cho chủ nợ trong danh sách chủ nợ; khoản nợ có bảo đảm chưa được thanh toán do giá trị tài sản bảo đảm không đủ.

Nếu sau khi thanh toán đủ các khoản trên mà vẫn còn tài sản thì phần còn lại thuộc về chủ doanh nghiệp tư nhân, thành viên, cổ đông, chủ sở hữu công ty. Trên thực tế, do đã mất khả năng thanh toán nên rất hiếm khi còn tài sản để chia sau cùng, và không phải chủ nợ nào cũng được thanh toán đủ.

Hậu quả pháp lý với người quản lý doanh nghiệp

Với giải thể, người quản lý và chủ sở hữu doanh nghiệp về nguyên tắc không bị hạn chế quyền tiếp tục thành lập, tham gia quản lý doanh nghiệp mới, bởi doanh nghiệp đã hoàn thành nghĩa vụ trả nợ trước khi chấm dứt tồn tại.

Với phá sản, hậu quả với người quản lý nặng nề hơn. Người giữ chức vụ quản lý của doanh nghiệp bị tuyên bố phá sản có thể bị Tòa án xem xét cấm đảm nhiệm chức vụ quản lý, cấm thành lập, quản lý doanh nghiệp trong một thời hạn nhất định kể từ ngày có quyết định tuyên bố phá sản, tùy theo mức độ trách nhiệm đối với việc doanh nghiệp lâm vào tình trạng phá sản. Ngoài ra, nếu người quản lý có hành vi vi phạm như tẩu tán tài sản, cố ý làm sai lệch sổ sách, họ còn có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý tương ứng. Đây là lý do doanh nghiệp cần cân nhắc kỹ và tham vấn luật sư ngay khi có dấu hiệu khó khăn tài chính, để lựa chọn hướng xử lý phù hợp.

Câu hỏi thường gặp

Doanh nghiệp còn nợ có được giải thể không?

Không, nếu doanh nghiệp không bảo đảm thanh toán hết các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản. Điều kiện bắt buộc để giải thể là trả hết nợ. Trường hợp không còn khả năng trả nợ, doanh nghiệp phải xử lý theo thủ tục phá sản tại Tòa án chứ không thể giải thể.

Giải thể và phá sản, thủ tục nào nhanh hơn?

Giải thể thường nhanh hơn vì là thủ tục hành chính tại cơ quan đăng ký kinh doanh, phụ thuộc chủ yếu vào việc doanh nghiệp thanh lý tài sản và trả hết nợ. Phá sản là thủ tục tư pháp qua nhiều giai đoạn tại Tòa án nên thường kéo dài hơn.

Doanh nghiệp bị phá sản có chắc chắn chấm dứt hoạt động?

Không hẳn. Luật Phá sản 2014 có thủ tục phục hồi hoạt động kinh doanh. Nếu doanh nghiệp xây dựng được phương án phục hồi và được Hội nghị chủ nợ thông qua, doanh nghiệp có thể tiếp tục hoạt động. Chỉ khi không phục hồi được, Tòa án mới tuyên bố phá sản.

Chủ nợ có được trả đủ khi doanh nghiệp phá sản không?

Không chắc chắn. Tài sản được phân chia theo thứ tự ưu tiên tại Điều 54 Luật Phá sản 2014. Chi phí phá sản và nợ người lao động được ưu tiên trước, sau đó mới đến nghĩa vụ với Nhà nước và các chủ nợ khác. Nếu tài sản không đủ, chủ nợ có thể chỉ được thanh toán một phần.

Ai có quyền nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản?

Chủ nợ không có bảo đảm và chủ nợ có bảo đảm một phần, người lao động và công đoàn cơ sở có quyền nộp đơn; người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp có nghĩa vụ nộp đơn khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán. Cổ đông, nhóm cổ đông và một số chủ thể khác cũng có quyền nộp đơn theo quy định.

Kết luận

Giải thể và phá sản đều dẫn tới việc doanh nghiệp có thể chấm dứt hoạt động, nhưng khác nhau về bản chất pháp lý, điều kiện, cơ quan giải quyết và hậu quả. Giải thể áp dụng khi doanh nghiệp còn khả năng trả hết nợ và thực hiện qua thủ tục hành chính; phá sản áp dụng khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán và phải qua Tòa án, kèm khả năng phục hồi và những hậu quả với người quản lý. Việc xác định đúng con đường ngay từ đầu giúp doanh nghiệp giảm rủi ro pháp lý và bảo vệ tốt hơn quyền lợi các bên.

Nếu bạn đang cân nhắc giải thể hoặc đối mặt với nguy cơ mất khả năng thanh toán, hãy tham vấn luật sư sớm để được tư vấn hướng xử lý phù hợp. Tham khảo thêm các dịch vụ pháp lý doanh nghiệp của chúng tôi tại trang dịch vụ, hoặc dịch vụ thành lập doanh nghiệp và tranh tụng thương mại khi cần hỗ trợ giải quyết tranh chấp, công nợ.