Đơn vị sự nghiệp công lập là gì: Đặc điểm, Phân loại & Cơ chế tự chủ

Trong đời sống hằng ngày, hầu hết chúng ta đều tiếp xúc với các đơn vị sự nghiệp công lập: trường học công, bệnh viện công, viện nghiên cứu, đài phát thanh - truyền hình, trung tâm văn hóa, thể thao... Tuy nhiên, không phải ai cũng phân biệt rõ loại tổ chức này với cơ quan hành chính nhà nước hay với doanh nghiệp. Việc hiểu đúng khái niệm có ý nghĩa thực tế khi giao dịch, tuyển dụng hoặc khi doanh nghiệp hợp tác, cung ứng hàng hóa, dịch vụ cho các đơn vị này. Bài viết tổng hợp những nội dung cơ bản theo quy định pháp luật hiện hành.

Đơn vị sự nghiệp công lập là gì?

Theo quy định pháp luật hiện hành, đơn vị sự nghiệp công lập là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước, tổ chức chính trị hoặc tổ chức chính trị - xã hội thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, hoạt động nhằm cung cấp dịch vụ công và phục vụ quản lý nhà nước.

Các đơn vị này hoạt động trong nhiều lĩnh vực gắn với nhu cầu thiết yếu của xã hội như giáo dục và đào tạo, y tế, khoa học và công nghệ, văn hóa, thể thao, thông tin - truyền thông và nhiều lĩnh vực khác. Trường đại học công lập, bệnh viện công, viện nghiên cứu công là những ví dụ điển hình. Điểm chung là các đơn vị này ra đời để cung cấp dịch vụ công cho người dân và hỗ trợ hoạt động quản lý nhà nước, thay vì hướng đến mục tiêu lợi nhuận như doanh nghiệp.

Đặc điểm của đơn vị sự nghiệp công lập

Từ khái niệm nêu trên, có thể nhận diện một số đặc điểm cơ bản như sau:

Thứ nhất, do Nhà nước hoặc tổ chức có thẩm quyền thành lập. Đơn vị sự nghiệp công lập được thành lập theo trình tự, thủ tục luật định, gắn với chức năng phục vụ nhiệm vụ chính trị và cung cấp dịch vụ công của Nhà nước.

Thứ hai, có tư cách pháp nhân. Đơn vị sự nghiệp công lập có tư cách pháp nhân, có con dấu và tài khoản riêng, nhân danh chính mình tham gia các quan hệ pháp luật và chịu trách nhiệm trong phạm vi được giao. Đây là điểm giúp đơn vị có thể ký kết hợp đồng, giao dịch dân sự trong khuôn khổ pháp luật.

Thứ ba, hoạt động vì mục tiêu cung cấp dịch vụ công. Khác với doanh nghiệp lấy lợi nhuận làm mục tiêu chính, đơn vị sự nghiệp công lập hướng tới việc cung cấp dịch vụ công phục vụ xã hội. Đơn vị vẫn có thể có nguồn thu từ hoạt động dịch vụ, nhưng bản chất và mục tiêu hoạt động không giống doanh nghiệp thương mại.

Thứ tư, nhân sự chủ yếu là viên chức. Người làm việc trong đơn vị sự nghiệp công lập chủ yếu là viên chức, được tuyển dụng và làm việc theo hợp đồng làm việc theo quy định của Luật Viên chức. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với cơ quan hành chính nhà nước, nơi nhân sự chủ yếu là công chức.

Phân loại theo mức tự chủ tài chính

Nghị định 60/2021/NĐ-CP quy định cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập. Theo văn bản này, các đơn vị được phân loại dựa trên khả năng tự bảo đảm kinh phí hoạt động. Việc phân loại có ý nghĩa quyết định tới mức độ tự chủ về tài chính, nhân sự và tổ chức bộ máy của mỗi đơn vị.

Bốn nhóm cơ bản theo mức tự chủ tài chính gồm:

• Nhóm 1 - Tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư: đơn vị tự cân đối được cả chi phí hoạt động thường xuyên lẫn chi đầu tư, có mức tự chủ cao nhất.
• Nhóm 2 - Tự bảo đảm chi thường xuyên: đơn vị tự trang trải toàn bộ chi thường xuyên từ nguồn thu của mình.
• Nhóm 3 - Tự bảo đảm một phần chi thường xuyên: đơn vị tự cân đối được một phần chi thường xuyên, phần còn lại do ngân sách nhà nước hỗ trợ.
• Nhóm 4 - Do Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên: đơn vị chưa tự cân đối được chi thường xuyên và được ngân sách nhà nước bảo đảm.

Mức tự chủ càng cao thì đơn vị càng có nhiều quyền chủ động trong sử dụng nguồn tài chính, quyết định về tổ chức và nhân sự trong khuôn khổ pháp luật. Ngược lại, đơn vị phụ thuộc nhiều vào ngân sách sẽ chịu sự quản lý chặt chẽ hơn về mặt tài chính.

Phân biệt với cơ quan hành chính nhà nước và doanh nghiệp

Nhiều người nhầm lẫn giữa đơn vị sự nghiệp công lập với cơ quan hành chính nhà nước, hoặc coi đơn vị này giống một doanh nghiệp nhà nước. Bảng dưới đây tóm tắt những khác biệt cốt lõi:

Việc nắm rõ tư cách pháp nhân của đối tác giúp giao dịch được thực hiện đúng thẩm quyền và đúng pháp luật. Bạn có thể tham khảo thêm bài viết pháp nhân là gì để hiểu bản chất tư cách pháp nhân trong các quan hệ pháp luật.

Cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập

Tự chủ là xu hướng cải cách quan trọng đối với đơn vị sự nghiệp công lập. Theo Nghị định 60/2021/NĐ-CP, tự chủ không chỉ giới hạn ở tài chính mà còn liên quan tới thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy và nhân sự. Mức tự chủ tài chính là căn cứ để xác định phạm vi tự chủ ở các khía cạnh khác.

Đơn vị có mức tự chủ cao được chủ động hơn trong xây dựng phương án hoạt động, quyết định sử dụng nguồn thu, trích lập các quỹ và chi trả thu nhập cho người lao động theo quy định. Cơ chế này nhằm khuyến khích các đơn vị nâng cao chất lượng dịch vụ, sử dụng hiệu quả nguồn lực và từng bước giảm phụ thuộc vào ngân sách nhà nước, đồng thời vẫn bảo đảm mục tiêu phục vụ cộng đồng.

Nhân sự làm việc trong đơn vị sự nghiệp công lập

Người làm việc trong đơn vị sự nghiệp công lập chủ yếu là viên chức. Theo Luật Viên chức, viên chức là công dân được tuyển dụng theo vị trí việc làm, làm việc tại đơn vị sự nghiệp công lập theo chế độ hợp đồng làm việc và hưởng lương từ quỹ lương của đơn vị theo quy định của pháp luật.

Điểm khác biệt cần lưu ý là viên chức làm việc theo hợp đồng làm việc, trong khi công chức thực hiện công vụ trong cơ quan nhà nước theo chế độ khác. Sự phân biệt này ảnh hưởng đến chế độ tuyển dụng, quản lý, đánh giá và các quyền, nghĩa vụ của người lao động. Ngoài viên chức, đơn vị sự nghiệp công lập vẫn có thể sử dụng người lao động theo hợp đồng lao động cho một số vị trí phù hợp với quy định.

Ý nghĩa thực tế đối với doanh nghiệp và cá nhân

Hiểu đúng khái niệm đơn vị sự nghiệp công lập mang lại nhiều lợi ích thiết thực:

• Khi giao dịch, hợp tác: doanh nghiệp cần xác định đúng tư cách pháp lý, thẩm quyền ký kết và cơ chế tài chính của đơn vị để hợp đồng được thực hiện đúng quy định, tránh rủi ro về hiệu lực.
• Khi cung ứng hàng hóa, dịch vụ: nhiều đơn vị sự nghiệp công lập sử dụng nguồn kinh phí có yếu tố ngân sách, kéo theo yêu cầu về đấu thầu, thanh toán và chứng từ mà đối tác cần nắm rõ.
• Khi tìm việc làm: cá nhân cần phân biệt vị trí viên chức trong đơn vị sự nghiệp với công chức trong cơ quan hành chính để hiểu đúng chế độ tuyển dụng và quyền lợi.

Câu hỏi thường gặp

Đơn vị sự nghiệp công lập có phải là cơ quan nhà nước không?

Không hoàn toàn giống nhau. Đơn vị sự nghiệp công lập do Nhà nước thành lập nhưng chức năng chính là cung cấp dịch vụ công, khác với cơ quan hành chính nhà nước thực hiện chức năng quản lý nhà nước. Nhân sự chủ yếu của đơn vị sự nghiệp là viên chức, còn của cơ quan hành chính là công chức.

Đơn vị sự nghiệp công lập có tư cách pháp nhân không?

Theo quy định pháp luật hiện hành, đơn vị sự nghiệp công lập có tư cách pháp nhân, có con dấu và tài khoản riêng, được nhân danh chính mình tham gia quan hệ pháp luật trong phạm vi được giao.

Có mấy mức tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập?

Theo Nghị định 60/2021/NĐ-CP, có bốn nhóm: tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư; tự bảo đảm chi thường xuyên; tự bảo đảm một phần chi thường xuyên; và do Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên.

Viên chức và công chức khác nhau như thế nào?

Viên chức làm việc tại đơn vị sự nghiệp công lập theo chế độ hợp đồng làm việc, hưởng lương từ quỹ lương của đơn vị. Công chức làm việc trong cơ quan nhà nước theo chế độ công vụ. Hai nhóm khác nhau về nơi làm việc, chế độ tuyển dụng và quản lý.

Đơn vị sự nghiệp công lập có được thu phí dịch vụ không?

Đơn vị sự nghiệp công lập có thể có nguồn thu từ hoạt động cung cấp dịch vụ theo quy định pháp luật. Tùy mức tự chủ, đơn vị được chủ động ở mức độ khác nhau trong sử dụng nguồn thu, nhưng bản chất hoạt động vẫn hướng tới cung cấp dịch vụ công chứ không phải lợi nhuận như doanh nghiệp.

Kết luận

Đơn vị sự nghiệp công lập là tổ chức do Nhà nước hoặc tổ chức có thẩm quyền thành lập, có tư cách pháp nhân, hoạt động nhằm cung cấp dịch vụ công trong các lĩnh vực như giáo dục, y tế, khoa học, văn hóa, thể thao. Đặc điểm nổi bật là mục tiêu phục vụ cộng đồng, nhân sự chủ yếu là viên chức và được phân loại theo bốn mức tự chủ tài chính quy định tại Nghị định 60/2021/NĐ-CP. Phân biệt rõ đơn vị này với cơ quan hành chính nhà nước và doanh nghiệp giúp các bên giao dịch và hợp tác đúng pháp luật.

Nếu doanh nghiệp cần tư vấn về tư cách pháp lý của đối tác, hợp đồng cung ứng cho đơn vị sự nghiệp công lập hoặc các thủ tục pháp lý khi khởi sự và vận hành, đội ngũ LTV Law sẵn sàng đồng hành. Bạn có thể tham khảo thêm các dịch vụ pháp lý của chúng tôi để được hỗ trợ phù hợp với nhu cầu thực tế.