Bảo hộ giống cây trồng: Điều kiện, Thủ tục & Thời hạn

Bảo hộ giống cây trồng là việc Nhà nước ghi nhận và bảo vệ quyền của tổ chức, cá nhân đối với một giống cây trồng mới do mình chọn tạo hoặc phát hiện và phát triển. Đối với các doanh nghiệp giống, viện nghiên cứu và nhà chọn giống, đây là công cụ pháp lý quan trọng để bảo vệ thành quả đầu tư nhiều năm, tránh việc giống bị nhân và khai thác trái phép. Bài viết trình bày khái niệm, bốn điều kiện bảo hộ, quyền đăng ký, thủ tục cấp bằng và thời hạn hiệu lực theo Luật Sở hữu trí tuệ (văn bản hợp nhất, sửa đổi bổ sung năm 2022).

Quyền đối với giống cây trồng là gì?

Quyền đối với giống cây trồng là quyền của tổ chức, cá nhân đối với giống cây trồng mới do mình chọn tạo hoặc phát hiện và phát triển, hoặc được hưởng quyền sở hữu. Đây là một đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ, bên cạnh quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp.

Điểm cốt lõi cần nhớ: quyền này được xác lập trên cơ sở Bằng bảo hộ giống cây trồng do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp. Nói cách khác, giống cây trồng chỉ được pháp luật bảo hộ khi chủ thể nộp đơn đăng ký và được cấp bằng; việc chỉ tạo ra giống mà không đăng ký thì không tự động phát sinh độc quyền như đối với quyền tác giả.

Điều kiện để giống cây trồng được bảo hộ

Theo Điều 158 Luật Sở hữu trí tuệ, một giống cây trồng được bảo hộ phải đáp ứng đồng thời các yêu cầu: có tính mới, có tính khác biệt, có tính đồng nhất, có tính ổn định và có tên phù hợp. Bốn tính chất về kỹ thuật là điều kiện thực chất; tên gọi phù hợp là điều kiện đi kèm để giống được định danh rõ ràng.

Bảng dưới đây tóm tắt bốn điều kiện thực chất và căn cứ pháp lý tương ứng:

Tính mới của giống cây trồng. Tính mới (Điều 159) được đánh giá dựa trên việc giống đã được thương mại hóa hay chưa. Cụ thể, giống được coi là có tính mới nếu vật liệu nhân giống hoặc sản phẩm thu hoạch chưa được bán hoặc phân phối với sự đồng ý của người có quyền đăng ký quá thời hạn quy định trước ngày nộp đơn.

Luật phân biệt hai mốc: đối với việc bán, phân phối trong nước, thời hạn tính mới thường ngắn hơn (trong khoảng một năm trước ngày nộp đơn); đối với việc bán, phân phối ngoài lãnh thổ Việt Nam, thời hạn dài hơn và còn phân theo loại cây (áp dụng mốc dài hơn cho cây thân gỗ và cây nho so với các loại cây khác). Vì đây là nội dung dễ nhầm và có ngoại lệ, chủ thể nên đối chiếu trực tiếp Điều 159 và văn bản hướng dẫn trước khi công bố hoặc chào bán giống, để không vô tình làm mất tính mới.

Trên thực tế, đây là lỗi phổ biến khiến đơn bị từ chối: nhiều đơn vị đưa giống ra bán rộng rãi rồi mới nghĩ tới việc đăng ký. Do đó, nguyên tắc an toàn là nộp đơn trước khi thương mại hóa, hoặc ít nhất trong thời hạn tính mới còn cho phép.

Tính khác biệt, tính đồng nhất và tính ổn định. Tính khác biệt (Điều 160) yêu cầu giống phải phân biệt được một cách rõ ràng với các giống đã biết đến rộng rãi. Giống đã biết đến rộng rãi bao gồm cả các giống đang lưu hành, đã được bảo hộ hoặc đã có trong đơn đăng ký của người khác nộp trước.

Tính đồng nhất (Điều 161) đòi hỏi các cá thể trong giống biểu hiện đồng nhất về những tính trạng liên quan, chỉ chấp nhận một mức sai lệch nhất định. Tính ổn định (Điều 162) đòi hỏi các tính trạng đó không thay đổi sau nhiều vụ hoặc nhiều chu kỳ nhân giống. Ba tính chất này chủ yếu được kiểm chứng qua khảo nghiệm kỹ thuật trong quá trình thẩm định nội dung, chứ không chỉ dựa trên hồ sơ giấy tờ.

Ai có quyền đăng ký bảo hộ giống cây trồng?

Theo Điều 164 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền đăng ký bảo hộ giống cây trồng thuộc về các chủ thể sau:

• Tác giả trực tiếp chọn tạo hoặc phát hiện và phát triển giống cây trồng bằng công sức và chi phí của mình;
• Tổ chức, cá nhân đầu tư cho tác giả chọn tạo hoặc phát hiện và phát triển giống dưới hình thức giao việc, thuê việc, trừ trường hợp có thỏa thuận khác;
• Tổ chức, cá nhân được chuyển giao, thừa kế hoặc kế thừa quyền đăng ký đối với giống cây trồng.

Trường hợp giống được chọn tạo hoặc phát hiện và phát triển do nhiều tổ chức, cá nhân cùng thực hiện thì quyền đăng ký thuộc về các bên đó và chỉ được thực hiện khi tất cả cùng đồng ý. Vì vậy, việc thỏa thuận rõ ràng về quyền đăng ký ngay từ đầu, đặc biệt trong các hợp đồng nghiên cứu, là rất cần thiết để tránh tranh chấp về sau.

Thủ tục đăng ký bảo hộ giống cây trồng

Trình tự đăng ký bảo hộ giống cây trồng gồm các bước chính sau:

1. Nộp đơn đăng ký tại cơ quan quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng. Đơn gồm tờ khai theo mẫu, tờ khai kỹ thuật mô tả giống, ảnh và các tài liệu chứng minh quyền đăng ký, quyền ưu tiên (nếu có).
2. Thẩm định hình thức: cơ quan tiếp nhận kiểm tra tính hợp lệ của đơn về mặt hình thức, thành phần hồ sơ và ra thông báo chấp nhận hoặc yêu cầu sửa đổi, bổ sung.
3. Công bố đơn hợp lệ để bên thứ ba có thể có ý kiến.
4. Thẩm định nội dung, trong đó bao gồm khảo nghiệm kỹ thuật nhằm đánh giá tính khác biệt, tính đồng nhất và tính ổn định của giống. Khảo nghiệm có thể do cơ quan chuyên môn thực hiện hoặc dựa trên kết quả khảo nghiệm do người nộp đơn cung cấp theo quy định.
5. Cấp Bằng bảo hộ giống cây trồng nếu giống đáp ứng đầy đủ các điều kiện; nếu không, cơ quan ra thông báo từ chối và nêu rõ lý do.

Do bước khảo nghiệm kỹ thuật gắn với chu kỳ sinh trưởng của cây, thời gian xử lý đơn giống cây trồng thường kéo dài và phụ thuộc vào loại cây. Chủ thể nên chuẩn bị tờ khai kỹ thuật và vật liệu nhân giống đầy đủ ngay từ đầu để rút ngắn quá trình.

Cơ quan tiếp nhận và phạm vi quyền của chủ bằng

Đơn đăng ký được nộp tại cơ quan quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng thuộc bộ quản lý nông nghiệp. Lưu ý rằng bộ máy quản lý nhà nước đã có thay đổi sau các đợt sắp xếp, sáp nhập gần đây, nên tên gọi cụ thể của bộ chủ quản có thể khác so với trước; chủ thể nên kiểm tra thông tin cơ quan tiếp nhận cập nhật tại thời điểm nộp đơn.

Khi được cấp Bằng bảo hộ, chủ bằng có quyền độc quyền sử dụng hoặc cho phép người khác sử dụng vật liệu nhân giống của giống được bảo hộ trong các hành vi như sản xuất, nhân giống, chế biến nhằm mục đích nhân giống, chào hàng, bán, xuất khẩu, nhập khẩu và lưu giữ để thực hiện các hành vi đó. Đồng thời, chủ bằng có quyền ngăn cấm người khác thực hiện các hành vi này nếu không được phép. Khi phát hiện hành vi xâm phạm, chủ bằng có thể yêu cầu chấm dứt và xử lý theo quy định; có thể tham khảo thêm dịch vụ xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ để lựa chọn biện pháp phù hợp.

Thời hạn hiệu lực của Bằng bảo hộ giống cây trồng

Theo Điều 169 Luật Sở hữu trí tuệ, Bằng bảo hộ giống cây trồng có hiệu lực từ ngày cấp và thời hạn bảo hộ được phân theo loại cây:

• 25 năm đối với giống cây thân gỗ và cây nho;
• 20 năm đối với các giống cây trồng khác.

Trong suốt thời hạn hiệu lực, chủ bằng có nghĩa vụ nộp phí, lệ phí duy trì hiệu lực theo quy định; nếu không thực hiện, Bằng bảo hộ có thể bị đình chỉ hiệu lực. Vì vậy, sau khi được cấp bằng, việc theo dõi lịch nộp phí duy trì cũng quan trọng không kém so với giai đoạn đăng ký ban đầu.

Lưu ý thực tế cho doanh nghiệp và nhà chọn giống

Từ góc độ thực tiễn, có vài điểm nên cân nhắc:

• Đăng ký sớm: nộp đơn trước hoặc ngay khi bắt đầu thương mại hóa để giữ tính mới và giành ngày ưu tiên;
• Kiểm soát công bố: cân nhắc kỹ trước khi trưng bày, chào bán hoặc phân phối giống trên diện rộng, vì việc này có thể ảnh hưởng đến tính mới;
• Thỏa thuận rõ quyền đăng ký trong các hợp đồng nghiên cứu, giao việc, hợp tác chọn tạo giống;
• Chuẩn bị dữ liệu kỹ thuật đầy đủ, mô tả tính trạng và lưu giữ vật liệu nhân giống phục vụ khảo nghiệm.

Quyền đối với giống cây trồng nằm trong hệ thống sở hữu trí tuệ, có nhiều điểm tương đồng về tư duy bảo hộ với các đối tượng sở hữu công nghiệp như sáng chế; nếu muốn hiểu thêm nền tảng, bạn có thể tham khảo bài sáng chế là gì.

Câu hỏi thường gặp

Không đăng ký thì giống cây trồng có được bảo hộ không?

Không. Quyền đối với giống cây trồng chỉ được xác lập trên cơ sở Bằng bảo hộ do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp. Nếu chưa nộp đơn và chưa được cấp bằng thì không phát sinh độc quyền theo Luật Sở hữu trí tuệ.

Một giống phải đáp ứng bao nhiêu điều kiện để được bảo hộ?

Giống phải đồng thời có tính mới, tính khác biệt, tính đồng nhất, tính ổn định và có tên phù hợp. Thiếu một trong các điều kiện thực chất thì đơn sẽ không được cấp bằng.

Bằng bảo hộ giống cây trồng có hiệu lực bao lâu?

25 năm đối với giống cây thân gỗ và cây nho, 20 năm đối với các giống cây trồng khác, tính từ ngày cấp bằng, với điều kiện nộp đầy đủ phí, lệ phí duy trì hiệu lực.

Bán giống ra thị trường rồi thì còn đăng ký được không?

Có thể còn, nếu vẫn trong thời hạn tính mới theo Điều 159 (thời hạn trong nước ngắn hơn, ngoài nước dài hơn và phân theo loại cây). Tuy nhiên nếu đã bán, phân phối quá thời hạn cho phép thì giống bị coi là mất tính mới và không được bảo hộ. Nên đối chiếu kỹ trước khi công bố.

Ai được đứng tên đăng ký bảo hộ giống cây trồng?

Tác giả trực tiếp chọn tạo hoặc phát hiện và phát triển giống, tổ chức và cá nhân đầu tư cho việc đó, hoặc bên được chuyển giao, thừa kế quyền đăng ký (Điều 164). Trường hợp nhiều bên cùng thực hiện thì cần sự đồng ý của tất cả.

Kết luận

Bảo hộ giống cây trồng là cách để nhà chọn giống, doanh nghiệp và viện nghiên cứu bảo vệ thành quả đầu tư dài hạn, với điều kiện đáp ứng tính mới, tính khác biệt, tính đồng nhất, tính ổn định và có tên phù hợp, đồng thời hoàn tất thủ tục cấp Bằng bảo hộ. Do quy trình gắn với khảo nghiệm kỹ thuật và yêu cầu chặt về tính mới, việc chuẩn bị hồ sơ và thời điểm nộp đơn cần được tính toán kỹ. Nếu cần tư vấn về đăng ký, đánh giá khả năng bảo hộ hoặc xử lý xâm phạm trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, bạn có thể liên hệ đội ngũ của LTV Law để được hỗ trợ.