Công ty mẹ, công ty con: Xác định, Quyền & Hạn chế sở hữu chéo

Khi doanh nghiệp phát triển và mở rộng, việc hình thành nhóm công ty theo mô hình công ty mẹ - công ty con là một lựa chọn phổ biến để tách bạch hoạt động, quản lý rủi ro và phân bổ nguồn lực. Tuy nhiên, quan hệ này không chỉ đơn thuần là chuyện góp vốn, mà còn kéo theo nhiều quy định về xác định tư cách, quyền, trách nhiệm và đặc biệt là các hạn chế nhằm chống sở hữu chéo. Bài viết tổng hợp các nội dung cơ bản theo Luật Doanh nghiệp 2020 để bạn nắm được khung pháp lý trước khi xây dựng cấu trúc.

1. Công ty mẹ, công ty con là gì?

Về bản chất, công ty mẹ và công ty con là các doanh nghiệp độc lập, có tư cách pháp nhân riêng, có tài sản và trách nhiệm riêng. Điểm khác biệt nằm ở mối quan hệ chi phối: một công ty (công ty mẹ) có khả năng kiểm soát hoặc chi phối các quyết định quan trọng của công ty khác (công ty con). Một tập hợp gồm công ty mẹ và các công ty con thường được gọi là nhóm công ty. Việc xác định đúng quan hệ này rất quan trọng, bởi nó gắn liền với nghĩa vụ lập báo cáo tài chính hợp nhất, trách nhiệm khi có thiệt hại và các hạn chế về góp vốn.

2. Căn cứ xác định công ty mẹ, công ty con theo Điều 195

Theo Điều 195 Luật Doanh nghiệp 2020, một công ty được coi là công ty mẹ của công ty khác nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây:

• Sở hữu trên 50% vốn điều lệ hoặc tổng số cổ phần phổ thông của công ty đó;
• Có quyền trực tiếp hoặc gián tiếp quyết định bổ nhiệm đa số hoặc tất cả thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc của công ty đó;
• Có quyền quyết định việc sửa đổi, bổ sung Điều lệ của công ty đó.

Chỉ cần thỏa mãn một trong ba trường hợp trên là đủ để xác định quan hệ công ty mẹ - công ty con, không nhất thiết phải đồng thời đáp ứng cả ba. Điều đáng lưu ý là quyền chi phối có thể là trực tiếp hoặc gián tiếp, nghĩa là việc kiểm soát thông qua một hay nhiều công ty trung gian vẫn có thể hình thành quan hệ mẹ - con.

3. Bảng tóm tắt trường hợp xác định và các hạn chế

Bảng dưới đây tổng hợp các trường hợp xác định công ty mẹ và các hạn chế góp vốn, sở hữu chéo theo Điều 195 để bạn tiện tra cứu:

4. Hạn chế góp vốn và sở hữu chéo

Để hạn chế tình trạng vốn ảo và bảo đảm minh bạch trong nhóm công ty, Điều 195 Luật Doanh nghiệp 2020 đặt ra một số giới hạn quan trọng:

• Công ty con không được đầu tư mua cổ phần, góp vốn vào công ty mẹ. Đây là nguyên tắc nhằm tránh việc vốn quay vòng khép kín giữa mẹ và con.
• Các công ty con của cùng một công ty mẹ không được đồng thời cùng góp vốn, mua cổ phần để sở hữu chéo lẫn nhau.
• Các công ty con có cùng công ty mẹ là doanh nghiệp có sở hữu ít nhất 65% vốn nhà nước không được cùng nhau góp vốn, mua cổ phần của doanh nghiệp khác hoặc để thành lập doanh nghiệp theo quy định.

Sở hữu chéo được hiểu là tình trạng hai hay nhiều doanh nghiệp cùng nắm giữ phần vốn của nhau, dễ dẫn đến việc thổi phồng quy mô vốn thực. Vì vậy, khi thiết kế cấu trúc góp vốn trong nhóm công ty, cần rà soát kỹ chiều góp vốn để không vi phạm các hạn chế nêu trên. Nếu góp vốn bằng tài sản, bạn có thể tham khảo thêm hướng dẫn tại góp vốn bằng tài sản.

5. Quyền và trách nhiệm của công ty mẹ đối với công ty con

Theo Điều 196 Luật Doanh nghiệp 2020, tùy thuộc loại hình pháp lý của công ty con, công ty mẹ thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình với tư cách là thành viên, chủ sở hữu hoặc cổ đông trong quan hệ với công ty con. Nói cách khác, công ty mẹ tác động đến công ty con thông qua các quyền hợp pháp của người góp vốn, chứ không phải bằng mệnh lệnh hành chính.

Một nguyên tắc cốt lõi là: hợp đồng, giao dịch và quan hệ khác giữa công ty mẹ và công ty con phải được giao kết và thực hiện độc lập, bình đẳng theo điều kiện áp dụng cho các chủ thể pháp lý độc lập. Điều này nhằm bảo đảm công ty con không bị đối xử bất lợi chỉ vì nằm trong nhóm.

6. Trách nhiệm khi công ty mẹ can thiệp gây thiệt hại

Luật Doanh nghiệp 2020 quy định rõ giới hạn của việc chi phối. Nếu công ty mẹ can thiệp ngoài thẩm quyền của chủ sở hữu, thành viên hoặc cổ đông, buộc công ty con phải thực hiện hoạt động kinh doanh trái với thông lệ kinh doanh bình thường hoặc thực hiện hoạt động không sinh lợi mà không đền bù hợp lý trong năm tài chính có liên quan, gây thiệt hại cho công ty con thì công ty mẹ phải chịu trách nhiệm về thiệt hại đó.

Quy định này bảo vệ lợi ích của bản thân công ty con, của các thành viên hoặc cổ đông thiểu số và của chủ nợ. Do đó, khi vận hành nhóm công ty, công ty mẹ nên cẩn trọng để các quyết định giao cho công ty con nằm trong phạm vi hợp pháp và không đẩy công ty con vào các giao dịch bất lợi.

7. Báo cáo tài chính hợp nhất

Một nghĩa vụ quan trọng gắn với vị trí công ty mẹ là lập báo cáo tài chính hợp nhất theo quy định của pháp luật về kế toán. Báo cáo tài chính hợp nhất phản ánh tình hình tài chính và kết quả hoạt động của cả nhóm công ty như một thực thể kinh tế thống nhất, thay vì chỉ nhìn riêng lẻ từng công ty. Ngoài báo cáo hợp nhất, công ty mẹ và mỗi công ty con vẫn phải lập báo cáo tài chính riêng theo quy định. Đây là điểm mà bộ phận kế toán cần lưu ý ngay từ khi hình thành nhóm để chuẩn bị hệ thống sổ sách phù hợp.

8. Ý nghĩa mô hình nhóm công ty và lưu ý khi xây dựng cấu trúc

Mô hình công ty mẹ - công ty con giúp doanh nghiệp tách bạch các mảng hoạt động, khoanh vùng rủi ro theo từng pháp nhân, thu hút vốn cho từng dự án và tạo thuận lợi cho việc quản trị chuyên môn hóa. Tuy nhiên, cấu trúc càng phức tạp thì yêu cầu về tuân thủ càng cao. Một số lưu ý thực tiễn khi thiết kế:

• Xác định rõ chiều góp vốn để không vi phạm hạn chế sở hữu chéo và hạn chế công ty con góp vốn vào công ty mẹ.
• Ghi nhận đầy đủ tỷ lệ sở hữu và cơ chế bổ nhiệm nhân sự để chứng minh quan hệ mẹ - con khi cần.
• Thiết kế quy trình phê duyệt giao dịch nội bộ theo nguyên tắc độc lập, bình đẳng, tránh rủi ro trách nhiệm khi can thiệp gây thiệt hại.
• Chuẩn bị nguồn lực kế toán cho việc lập báo cáo tài chính hợp nhất.

Việc lựa chọn loại hình cho từng công ty con (công ty trách nhiệm hữu hạn hay công ty cổ phần) cũng ảnh hưởng đến cách công ty mẹ thực hiện quyền của mình, nên cần cân nhắc ngay từ khâu thành lập doanh nghiệp.

9. Câu hỏi thường gặp

Sở hữu bao nhiêu phần trăm vốn thì được coi là công ty mẹ?

Khi một công ty sở hữu trên 50% vốn điều lệ hoặc tổng số cổ phần phổ thông của công ty khác thì được coi là công ty mẹ. Ngoài tiêu chí vốn, quan hệ mẹ - con còn có thể hình thành qua quyền bổ nhiệm nhân sự chủ chốt hoặc quyền quyết định sửa đổi, bổ sung Điều lệ.

Công ty con có được góp vốn vào công ty mẹ không?

Không. Theo Điều 195 Luật Doanh nghiệp 2020, công ty con không được đầu tư mua cổ phần, góp vốn vào công ty mẹ. Đây là quy định nhằm chống vốn ảo và sở hữu chéo.

Hai công ty con cùng một công ty mẹ có được góp vốn vào nhau không?

Các công ty con của cùng một công ty mẹ không được đồng thời cùng góp vốn, mua cổ phần để sở hữu chéo lẫn nhau. Vì vậy cần rà soát kỹ cấu trúc để tránh vi phạm.

Công ty mẹ có phải chịu trách nhiệm thay cho công ty con không?

Về nguyên tắc, mỗi công ty là pháp nhân độc lập, tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình. Tuy nhiên, nếu công ty mẹ can thiệp ngoài thẩm quyền, buộc công ty con thực hiện hoạt động trái thông lệ hoặc không sinh lợi mà không đền bù, gây thiệt hại thì công ty mẹ phải chịu trách nhiệm về thiệt hại đó.

Công ty mẹ có bắt buộc lập báo cáo tài chính hợp nhất không?

Có. Công ty mẹ phải lập báo cáo tài chính hợp nhất theo quy định của pháp luật về kế toán, bên cạnh báo cáo tài chính riêng của từng công ty trong nhóm.

Kết luận

Quan hệ công ty mẹ - công ty con mang lại nhiều lợi thế trong quản trị và mở rộng hoạt động, nhưng đi kèm là các nghĩa vụ và giới hạn cần tuân thủ chặt chẽ, đặc biệt về xác định tư cách, hạn chế sở hữu chéo, trách nhiệm khi can thiệp và báo cáo tài chính hợp nhất. Nếu bạn đang cân nhắc xây dựng nhóm công ty hoặc cần rà soát cấu trúc sở hữu hiện tại, LTV Law sẵn sàng tư vấn phương án phù hợp với tình hình cụ thể. Vui lòng tham khảo thêm tại trang dịch vụ của chúng tôi.